Boom-i ndërkombëtar i vajit të arganit si produkt kozmetik luksoz ka sjellë pasuri për markat globale, por në Marok – atje ku rritet dhe prodhohet – çmimi i këtij suksesi është thellësisht i lartë.
Ndërsa botës i serviret si “ar i lëngshëm” për flokët dhe lëkurën, ky vaj i çmuar po ushqen një krizë ekologjike dhe sociale në vendin e origjinës së tij: thatësirë ekstreme, shpyllëzim i pakthyeshëm dhe një rrudhje e thellë e traditave shekullore që mbajnë gjallë gratë rurale marokene.
Në jugperëndim të Marokut, gratë përkulen për orë të tëra mbi gurët për të bluar me dorë kokrrat e pemës së arganit, për të nxjerrë vajin që shitet në raftet e farmacive të luksit në Europë dhe Amerikë. Për dy ditë punë fitojnë rreth 2.60 euro – një shumë modeste që i mban në sistemin e varfërisë që ky produkt supozohej ta zbusë. Por për to, kjo nuk është thjesht punë: është trashëgimi kulturore, një lidhje e gjallë me natyrën dhe përvojat e brezave paraardhës.
Sot, kjo lidhje është në rrezik. Pyjet e arganit, që dikur shtriheshin në mbi 14,000 kilometra katrorë, janë tkurrur me 40% për shkak të mbikorrjes, thatësirave që thellohen nga ndryshimet klimatike dhe prishjes së strukturave tradicionale të menaxhimit kolektiv. Pemët po japin gjithnjë e më pak fruta, ndërsa kafshët – nga dhitë tek devetë në pronësi të elitave lokale – po dëmtojnë strukturën e tyre natyrore duke i përtypur fidanët e brishtë dhe degët.
“Nëse e humbasim këtë pemë, humbasim gjithçka që na përcakton si komunitet”, thotë Hafida El Hantati, drejtuesja e një prej kooperativave në Essaouira. Ajo kujton me mall kohët kur pemët ishin të gjelbra gjatë gjithë vitit dhe gratë kalonin ditë të tëra mes pyjeve duke mbledhur fruta – një rit që tashmë i takon të shkuarës.
Tani, zinxhiri global i furnizimit me vaj argani dominohet nga kompani gjigante si L’Oréal, Unilever dhe Estée Lauder, të cilat blejnë në sasi të mëdha përmes ndërmjetësve. Kooperativat e grave, të krijuara për të fuqizuar ekonomikisht komunitetet rurale, shohin pak përfitim. Ndërmjetësit marrin pjesën më të madhe të fitimit, ndërsa produktet përfundimtare shiten me çmime stratosferike. Një litër vaj që më parë shitej për 25 dirhamë, sot kushton mbi 600 – por asnjë pjesë e kësaj rritjeje nuk përkthehet në përmirësim jetese për gratë prodhuese.
“Mos konkurro me të varfrit për të vetmen gjë nga e cila jetojnë”, apelon Khadija Saye, një bashkëpronare e kooperativës Ageourde, duke akuzuar kompanitë shumëkombëshe për zhvendosje të padrejtë të një modeli tradicional jetese.
Qeveria marokene ka nisur disa projekte për të ndalur erozionin: mbjellje të reja, ndërthurje kulture mes pemëve të arganit dhe kaperëve, si dhe ndërtim magazinash për ruajtjen e prodhimit. Por suksesi ka qenë i kufizuar, sidomos gjatë thatësirës së fundit që ka bllokuar frutëzimin. Ndërkohë, gratë vazhdojnë të ecin orë të tëra për të mbledhur fruta të pakta, me shpresën për një fitim minimal dhe frikën se janë gjenerata e fundit që mban gjallë këtë cikël natyror e njerëzor.
“Unë jam brezi i fundit që i jetoi traditat tona”, thotë El Hantati, ndërsa vështron pemët e heshtura dhe një pyll që dikur gumëzhinte nga zërat e jetës, por që sot kërcet i vetmuar nën diellin përvëlues.
