Nëse sot bota përdor sistemin dhjetor për pothuajse çdo gjë – nga paratë te peshat – koha mbetet “peng” i një vendimi të marrë 5,000 vjet më parë në Mesopotami. Pse dështoi Revolucioni Francez për të krijuar “orën moderne” dhe si i numëronin sumerët nyjet e gishtave për të ndërtuar universin tonë kohor?
Eksperimenti i dështuar i vitit 1793
Në tetor të vitit 1793, Republika e sapokrijuar Franceze tentoi një eksperiment radikal: të ndryshonte orën. Revolucionarët vendosën që dita të kishte 10 orë, çdo orë 100 minuta dhe çdo minutë 100 sekonda.
Edhe pse sistemi ishte “racional”, ai shkaktoi kaos. Orët ekzistuese nuk konvertoheshin dot, Franca u izolua nga fqinjët dhe popullsia rurale u revoltua sepse dita e pushimit vinte çdo 10 ditë dhe jo çdo 7. Pas vetëm 17 muajsh, koha dhjetore u braktis, duke provuar se trashëgimia e lashtë ishte e pamposhtur.
Trashëgimia e sumerëve, matematika e gishtave
Rrënjët e sistemit tonë 60-vjeçar (seksagesimal) gjenden te Sumerët (Iraku i sotëm, 5300-1940 para Krishtit). Por pse zgjodhën numrin 60?
Një nga teoritë më magjepsëse lidhet me anatominë e dorës. Nëse përdorni gishtin e madh për të numëruar nyjet e katër gishtave të tjerë, do të arrini në 12. Nëse çdo herë që plotësoni 12, ngrini një gisht në dorën tjetër (e cila ka 5 gishta), rezultati final është 60 (12 x 5). Ky sistem u përshtat sepse numri 60 është “magjik” për llogaritjet: ai pjesëtohet lehtësisht me 1, 2, 3, 4, 5, 6, 10, 12, 15, 20 dhe 30, duke shmangur thyesat e ndërlikuara në tregti dhe kontabilitet.
Nga Egjipti te Babilonia, lindja e 24 orëve
Nëse sumerët dhanë bazën 60, egjiptianët e lashtë ndanë ditën. Dokumentet e vitit 2500 para Krishtit tregojnë se ata e ndanë ditën në 12 orë dritë dhe 12 orë natë, bazuar në lëvizjen e yjeve.
Më vonë, Babilonasit e çuan këtë saktësi në një nivel tjetër. Duke dashur të matnin distancat në qiell dhe shpejtësinë e planetëve, ata ndanë orët në njësi më të vogla (minuta dhe sekonda), gjithmonë duke përdorur bazën 60.
Evolucioni i saktësisë, nga dielli te atomi
Sot, ne nuk matim më kohën me hije apo rrjedhje uji. Megjithatë, struktura mbetet e njëjtë.
Shekulli XII- Orët e para mekanike (humbnin 1 orë në ditë).
Shekulli XVIII- Shpikja e kronometrit H4 (saktësi minutash).
Vitet 1950- Lindja e orëve atomike (përdorin atomet e ceziumit-133).
Edhe pse shkenca moderne përdor milisekondat dhe mikrosekondat (sistem dhjetor), sapo kalojmë te sekonda, ne kthehemi menjëherë te llogaritja sumeriane. Ky është ndoshta ndikimi më jetëgjatë i një qytetërimi në historinë e njerëzimit.
Numri 60 u zgjodh sepse ishte më i thjeshtë për t’u përdorur në një kohë kur nuk ekzistonin makinat llogaritëse. Sot, kjo “rastësi” e lashtë është baza e GPS-it tonë, internetit dhe navigimit global.
