Një “rikthim i dhjamit” tek fëmijët, i konsideruar me shqetësim për dekada, mund të jetë në të vërtetë asgjë më shumë sesa një rritje e shëndetshme e masës muskulore.
Gjetjet e reja sfidojnë një teori 42-vjeçare mbi arsyen pse indeksi i masës trupore (BMI) i fëmijëve bie pas foshnjërisë dhe më pas fillon të rritet në mënyrë të vazhdueshme rreth moshës 6-vjeçare. Ky model është përshkruar prej kohësh si “rikthimi i dhjamit trupor” (adiposity rebound), bazuar në idenë se dhjami trupor fillimisht zvogëlohet dhe më pas rikthehet.
Megjithatë, analiza e re sugjeron se rritja e mëvonshme e BMI-së nuk shkaktohet nga një rikthim i dhjamit. Përkundrazi, ajo mund të pasqyrojë kryesisht rritjen normale të muskujve dhe të indeve të tjera pa yndyrë.
Studimi, i udhëhequr nga profesori Andrew Agbaje, mjek dhe profesor i asociuar i epidemiologjisë klinike dhe shëndetit të fëmijëve në Universitetin e Finlandës Lindore në Kuopio, Finlandë, u prezantua në Kongresin Evropian të Obezitetit të këtij viti në Stamboll, Turqi, dhe u botua në The Journal of Nutrition.
Pse ka rëndësi teoria e “rikthimit të dhjamit”
Vënia në pikëpyetje e ekzistencës së “rikthimit të dhjamit” mund të ketë pasoja të rëndësishme për kujdesin shëndetësor të fëmijëve. Që nga prezantimi i kësaj teorie, disa mjekë, përfshirë pediatrët, e kanë konsideruar këtë model si një shenjë të rëndësishme paralajmëruese që mund të parandalohet ose të ndryshohet përmes dietës dhe ndryshimeve në stilin e jetesës.
Megjithatë, nëse rritja e BMI-së është në të vërtetë rezultat normal i zhvillimit të muskujve, atëherë përpjekjet për ta parandaluar mund të jenë duke trajtuar një problem që nuk ekziston.
Koncepti daton që nga viti 1984, kur studiuesja franceze Marie Françoise Rolland-Cachera dhe kolegët e saj përshkruan “rikthimin e dhjamit trupor” në një artikull të botuar në The American Journal of Clinical Nutrition.
Ata raportuan një lidhje midis moshës në të cilën BMI-ja e një fëmije fillonte të rritej përsëri dhe nivelit të dhjamit trupor të fëmijës në moshën 16-vjeçare. Një rikthim i hershëm (para moshës 5,5 vjeç) lidhej me më shumë dhjam trupor gjatë adoleshencës sesa një rikthim pas moshës 7-vjeçare. Disa studime të mëvonshme raportuan lidhje të ngjashme.
Si ndryshon normalisht BMI-ja tek fëmijët
BMI-ja ndjek një model karakteristik gjatë fëmijërisë. Ajo rritet shpejt gjatë foshnjërisë dhe arrin kulmin rreth moshës 1-vjeçare.
Më pas bie gradualisht, duke arritur nivelin më të ulët rreth moshës 4-vjeçare, përpara se të fillojë të rritet përsëri.
Në moshën 6-vjeçare, një fëmijë zakonisht kthehet në të njëjtin BMI që kishte në moshën 2-vjeçare. Ky model është vërejtur në të gjithë popullatën e fëmijëve dhe u quajt “rikthim”.
Studiuesit janë përqendruar shpesh në kohën kur BMI-ja bie dhe më pas fillon të rritet. Ata propozuan se fëmijët, BMI-ja e të cilëve fillon të rritet në një moshë më të hershme, mund të kenë një BMI më të lartë në moshë madhore dhe një rrezik më të madh për obezitet.
Kjo teori bazohej pjesërisht në modele statistikore që sugjeronin se kur BMI-ja arrin pikën më të ulët më herët, ajo fillon gjithashtu të rritet më herët, duke çuar potencialisht në një BMI më të lartë në fëmijërinë e vonshme ose gjatë adoleshencës.
Një lidhje statistikore mund të mos pasqyrojë biologjinë
Profesori Agbaje argumenton se modeli i BMI-së nuk duhet të krahasohet me tranzicione të mëdha biologjike, siç është puberteti.
Puberteti ndodh pothuajse tek çdo fëmijë që arrin moshën e rritur, por puberteti i parakohshëm është lidhur me rreziqe shëndetësore të mbështetura nga mekanizma biologjikë të njohur. Sipas Agbajes, nuk ekziston një shpjegim biologjik i krahasueshëm që të mbështesë idenë se një “rikthim i hershëm i dhjamit” shkakton obezitet më vonë në jetë.
“Puberteti është një moment përcaktues në biologjinë njerëzore që ndryshon të gjithë trupin, por rikthimi i dhjamit nuk është i tillë; ai është një proces natyror i rritjes, i palidhur me ndonjë problem, qoftë rikthim i hershëm apo i vonshëm. Prandaj, lidhjet e mëparshme midis rikthimit të hershëm të BMI-së dhe obezitetit në jetën e mëvonshme janë analiza mashtruese. Lidhjet statistikore pozitive nuk nënkuptojnë gjithmonë besueshmëri biologjike.”
Gjatë dekadave të fundit, studiuesit kanë zhvilluar edhe prova klinike me synimin për të ndikuar në kohën e këtij rikthimi të supozuar. Agbaje thotë se rezultatet ofrojnë prova të mëtejshme se ky model është një pjesë e pandryshueshme e rritjes normale dhe jo një proces sëmundjeje.
Një studim afatgjatë mbi dietën nuk mundi ta ndryshonte këtë model
Një provë klinike e randomizuar në Finlandë ndoqi pjesëmarrësit nga mosha 7 muajshe deri në moshën 20-vjeçare.
Foshnjat në grupin e ndërhyrjes u ushqyen me një dietë të shëndetshme për zemrën, me konsum relativisht të ulët të yndyrave të ngopura dhe kolesterolit. Prindërit dhe fëmijët morën këshillim ushqimor dhe edukim mbi të ushqyerit që nga mosha 7 muajshe deri në fillim të moshës së rritur. Grupi i kontrollit nuk mori këtë ndërhyrje.
Pavarësisht programit afatgjatë ushqimor, nuk u vu re asnjë ndryshim midis grupeve në moshën mesatare kur BMI-ja fillimisht ra dhe më pas filloi të rritej përsëri rreth moshës 6-vjeçare.
“Ky është vetëm një shembull që tregon se provat klinike nuk mundën ta ndryshonin të ashtuquajturin ‘rikthim të dhjamit’, sepse ai është thjesht një pjesë normale e jetës dhe jo një proces sëmundjeje apo faktor rreziku.”
Matja më e drejtpërdrejtë e dhjamit trupor
Për të përcaktuar nëse dhjami trupor rikthehet vërtet, Agbaje analizoi një matës që pasqyron më mirë dhjamin trupor sesa BMI-ja.
BMI-ja llogaritet duke përdorur peshën dhe gjatësinë, por nuk mund të dallojë dhjamin nga muskujt, kockat apo indet e tjera. Prandaj, BMI-ja mund të rritet edhe kur një person po fiton masë muskulore të shëndetshme dhe jo dhjam të tepërt.
Studimi përdori raportin e perimetrit të belit me gjatësinë (WHtR), i cili vlerëson dhjamin trupor me rreth 90% saktësi krahasuar me standardin e artë të matjes së masës dhjamore (absorptiometria me rreze X me energji të dyfishtë).
Agbaje analizoi të dhënat e 2.410 fëmijëve shumëetnikë, të moshës 2–19 vjeç, pjesëmarrës në Anketën Kombëtare të Shëndetit dhe Ushqyerjes në SHBA (NHANES) për periudhën 2021–2023. Analiza krahasoi modelet e zhvillimit të BMI-së dhe WHtR-së gjatë fëmijërisë.
BMI-ja mesatare në moshën 2-vjeçare ishte 17,1 kg/m². Pas një rënieje të ndjeshme midis moshës 2 dhe 6 vjeç, BMI-ja u rikthye në të njëjtën vlerë mesatare në moshën 6-vjeçare. Vetëm ky rezultat dukej se mbështeste teorinë tradicionale të “rikthimit të dhjamit”.
Dhjami trupor në fakt nuk u rikthye
Rezultatet e WHtR-së treguan një histori tjetër.
Vlera mesatare e WHtR-së në moshën 2-vjeçare ishte 0,54, por fëmijët nuk u kthyen kurrë në këtë nivel as në moshën 6-vjeçare dhe as në ndonjë moment tjetër gjatë fëmijërisë dhe adoleshencës.
WHtR-ja vazhdoi të binte deri rreth moshës 7-vjeçare. Më pas u rrit gjatë pjesës tjetër të fëmijërisë dhe adoleshencës së vonshme, por nuk arriti kurrë nivelin e regjistruar në moshën 2-vjeçare.
Sipas Agbajes, kjo do të thotë se nuk ka pasur një rikthim të vërtetë të masës dhjamore. Përkundrazi, rritja e BMI-së e vërejtur midis moshës 5 dhe 7-vjeçare duket se shkaktohet nga zhvillimi i muskujve dhe i indeve të tjera pa yndyrë.
“Fëmijët në fakt kalojnë një rivendosje të përbërjes trupore në fazën e stabilizimit rreth moshës 4-vjeçare, e cila i përgatit ata për fazat e mëvonshme të rritjes.”
Një model i BMI-së i ngatërruar me shtimin e dhjamit
Agbaje e përshkruan teorinë e “rikthimit të dhjamit” si një “zbulim të rremë” të bazuar në BMI. Ai e krahason atë me të ashtuquajturin “paradoks i obezitetit”, i raportuar në disa studime mbi të rriturit.
“Paradoksi i obezitetit” i referohet gjetjeve sipas të cilave njerëzit me obezitet mund, në rrethana të caktuara, të kenë shkallë më të ulët vdekshmërie sesa ata me BMI normale. Në studimet mbi insuficiencën kardiake dhe vdekshmërinë, BMI-ja ka prodhuar ndonjëherë një model në formë U-je, që dukej sikur tregonte se një BMI më e lartë mbron nga sëmundjet e zemrës.
Studime të mëvonshme treguan se kjo mbrojtje e dukshme mund të vijë nga masa më e madhe muskulore dhe jo nga dhjami i tepërt. Meqenëse BMI-ja e përfshin muskulin në peshën totale, ajo mund të krijojë lidhje mashtruese.
Kur WHtR-ja u analizua në prova klinike të randomizuara mbi insuficiencën kardiake, lidhja ishte lineare. Masa më e madhe dhjamore lidhej vazhdimisht me sëmundje më të rënda kardiovaskulare. Agbaje argumenton se kjo e bën WHtR-në më të dobishëm sesa BMI-ja për identifikimin e dhjamit të tepërt dhe rreziqeve shëndetësore që lidhen me të.
Studiuesit e quajnë “rikthimin” një gabim të BMI-së
“Nuk kemi më nevojë ta promovojmë teorinë e ‘rikthimit të dhjamit’ në literaturën pediatrike, sepse ajo nuk përfaqëson një gjendje reale sëmundjeje apo një periudhë kritike që kërkon ndërhyrje klinike. Është një anomali statistikore. Rritja e masës pa yndyrë ose e masës muskulore është ndoshta shpjegimi fiziologjik i saktë për rivendosjen e përbërjes trupore që ndodh në fëmijërinë e hershme. Ky është një fenomen natyror për mbijetesën, të cilin gabimisht e kemi konsideruar proces sëmundjeje dhe jemi përpjekur ta trajtojmë ose ta parandalojmë për 42 vjet. Prandaj, termi ‘rikthim i dhjamit’ është i gabuar; ai është një gabim i BMI-së; në të vërtetë bëhet fjalë vetëm për zhvillimin ose shtimin e masës muskulore.”
Agbaje beson se këto gjetje mund të ndryshojnë mënyrën se si identifikohet dhjami i tepërt tek të rinjtë.
“Ky është një moment vendimtar në historinë e përcaktimit dhe diagnostikimit të saktë të dhjamit të tepërt trupor tek fëmijët, me mundësinë që raporti bel-gjatësi (WHtR) të adoptohet si një mjet universal, praktik dhe klinikisht i dobishëm për diagnostikimin e dhjamit të tepërt tek fëmijët dhe adoleshentët.”
Rritja normale e muskujve mund të mos ketë nevojë për ndërhyrje
Analiza sugjeron se rritja e zakonshme e BMI-së gjatë fëmijërisë nuk është domosdoshmërisht dëshmi e një procesi të lidhur me obezitetin. Përkundrazi, ajo mund të përfaqësojë një tranzicion të shëndetshëm, ndërsa fëmijët zhvillojnë masën muskulore dhe përgatiten për fazat e mëvonshme të rritjes.
“Analiza jonë e re sugjeron se fenomeni i ‘rikthimit të dhjamit’ nuk është një problem i obezitetit; ai është një rritje e masës muskulore dhe është diçka pozitive për rritjen normale dhe të shëndetshme. Nuk nevojitet asnjë ndërhyrje klinike për të trajtuar një problem që nuk ekziston tek fëmijët. Le t’i lejojmë fëmijët të rriten në paqe.”
Agbaje gjithashtu bën të ditur se ekipi i tij kërkimor ka publikuar një kalkulator falas të raportit WHtR, i projektuar për të ndihmuar në zbulimin e dhjamit të tepërt tek fëmijët dhe adoleshentët./ScienceDaily
