Për disa njerëz, të dridhurat e frikës që shkakton një film horror janë një mënyrë e këndshme për të kaluar mbrëmjen. Për një pjesë tjetër, më të ndjeshme, pamjet e frikshme mund të lënë gjurmë që zgjasin me vite dhe, në raste të caktuara, të shndërrohen në një përvojë të mirëfilltë traumatike.
Psikiatri Carmine Pariante, profesor në King’s College London, e njeh këtë përvojë edhe personalisht. Gjithçka nisi kur, fëmijë, pa rastësisht në televizor Abbott and Costello Meet Frankenstein, një komedi horror ku dy komikët e njohur të kohës përballen me personazhe klasike të filmave të frikshëm, mes tyre Njeriun-Ujk. Pikërisht transformimi në ujk e trembi Pariante-n dhe i la ankthe që iu rikthyen edhe vite më vonë.
Kur frika nga filmi nuk mbaron me filmin
Përvoja personale e shtyu më vonë të interesohej për studimet mbi efektet që filma si The Exorcist apo Jaws mund të kenë te njerëzit veçanërisht të ndjeshëm.
Sot përdoret edhe termi “neurozë kinematografike” për të përshkruar një përzierje ankthi, frike dhe ndjesie mbingarkese, që mund të shfaqet sidomos kur personi është vetëm ose në errësirë. Pamje shqetësuese nga filmi mund të rikthehen edhe shumë kohë më vonë, duke krijuar simptoma që në disa raste ngjasojnë me ato të stresit post-traumatik.
Sipas Pariante-s, intensiteti mund të ndryshojë shumë nga një person te tjetri. Një studim i realizuar në Universitetin e Michiganit në vitet ’90 tregoi se për një në katër studentë, ekspozimi në moshë shumë të re ndaj një filmi horror kishte prodhuar frikëra që vazhdonin edhe më vonë.
Pse na tremb diçka që e dimë se nuk është reale?
Një pjesë e përgjigjes gjendet te ajo që Sigmund Freud e quante unheimlich, ose e frikshmja që lind nga diçka çuditërisht e njohur dhe njëkohësisht e huaj.
Është shqetësimi që krijohet kur diçka që deri një çast më parë ishte familjare papritur shndërrohet në diçka tjetër. Pikërisht ky mekanizëm gjendet në shumë histori horror: një reflektim në pasqyrë, një hije, një binjak i lig, një kukull që papritur merr jetë apo një qenie njerëzore që transformohet ose fsheh diçka brenda vetes.
Tema të tilla shfaqen në shumë tradita, por edhe në filma si Alien apo Invasion of the Body Snatchers.
Sipas Pariante-s, ajo që na frikëson më shumë nuk është domosdoshmërisht ideja se përbindëshat ndodhen jashtë derës. Është mundësia që ata të jetojnë mes nesh, diçka që shfaqet gjithnjë e më shumë edhe në filmat modernë horror.
Edhe përrallat që u tregohen prej shekujsh fëmijëve përmbajnë elemente të frikshme. Ndryshimi është se zakonisht ato përfundojnë në mënyrë qetësuese dhe, në këtë mënyrë, mund t’i ndihmojnë fëmijët të mësojnë të përballojnë stresin.
Edhe filmat horror u ofrojnë atyre që i pëlqejnë mundësinë ta përjetojnë frikën brenda një situate të kontrolluar. Por ekziston një problem: organizmi ynë nuk e bën gjithmonë dallimin mes një rreziku real dhe një rreziku të sajuar.
Çfarë i ndodh trupit kur shohim një film horror
Kur frikësohemi, rritet presioni i gjakut dhe aktivizohet sistemi imunitar. Studimet eksperimentale, ku vullnetarëve u janë shfaqur filma horror, kanë treguar gjithashtu se zemra fillon të rrahë më fort. Truri merr sinjalet që vijnë nga trupi dhe mund ta përforcojë edhe më shumë ndjesinë e frikës.
Efekti mund të jetë më i fortë te fëmijët nën shtatë vjeç, të cilët mund ta kenë më të vështirë të bëjnë dallimin mes realitetit dhe fantazisë.
Por nuk është vetëm mosha. Pariante flet edhe për njerëzit me një imagjinatë shumë empatike: persona që identifikohen fort me historinë dhe përjetojnë emocionalisht atë që u ndodh personazheve. Për ta, kufiri emocional mes shikuesit dhe asaj që ndodh në ekran mund të bëhet shumë më i hollë.
Pas frikës nga filmi mund të fshihet një frikë tjetër
Kur frika vazhdon për vite, filmi mund të mos jetë i vetmi shkak.
Pariante vëren se disa fëmijë që traumatizohen fort nga filma të tillë kanë përjetuar më parë humbje ose vështirësi emocionale në familje. Në këtë rast, filmi mund të bëhet ekrani mbi të cilin projektohen ndjenja të tjera: braktisja, pasiguria apo ankthi i shkaktuar nga sjellja e paparashikueshme e të rriturve.
Si mund të shmanget “neuroza kinematografike”
Zgjidhja e parë është e thjeshtë: fëmijët nuk duhet të lihen vetëm përballë pamjeve që nuk janë të përshtatshme për moshën e tyre. Por kur frika tashmë është krijuar, mund të ndihmojë pikërisht zbulimi i mekanizmit që fshihet pas filmit.
Një studim tregoi se fëmijët e frikësuar nga transformimi i Incredible Hulk qetësoheshin kur shihnin se si përgatitej aktori dhe fazat nëpër të cilat kalonte për t’u shndërruar në personazh.
Sipas Pariante-s, meqenëse trauma e shkaktuar nga filmat horror është kryesisht vizuale, edhe imazhet mund të ndihmojnë për ta çmontuar atë. Pamjet nga prapaskenat, grimi i aktorëve apo momentet kur një skenë ndërpritet mund t’i kujtojnë trurit se përbindëshi është një aktor dhe tmerri një konstruksion kinematografik.
Vetë psikiatri përdor një teknikë të ngjashme: kur mendon për një skenë që e frikëson, përpiqet ta imagjinojë gjatë xhirimeve – përbindëshin që qesh pasi ka gabuar një batutë ose regjisorin që ndërpret skenën për një problem teknik.
Është një mënyrë për të krijuar distancë nga frika. Pak a shumë si gjesti instinktiv i vendosjes së duarve para syve gjatë një filmi horror: duam të mos shohim, por njëkohësisht vazhdojmë të shohim.
