Një epokë mund të mbyllet, por një politikë mund të vazhdojë. Ky është paralajmërimi që profesori Fejzulla Berisha e bën për zhvillimet politike në Serbi, duke theksuar se largimi i Aleksandar Vuçiqit nga pushteti nuk do të thotë automatikisht ndryshim i politikës së Beogradit ndaj Kosovës. Sipas tij, ngritja e Listës Studentore dhe dobësimi i klasës politike aktuale mund të hapin një kapitull të ri, por prova e vërtetë do të jetë nëse qeveria e ardhshme do të jetë e gatshme të ndryshojë qëndrimet zyrtare, vendimet institucionale dhe sjelljen konkrete ndaj shtetësisë së Kosovës.
Në një prononcim për gazetën ‘Bota sot’, Berisha thekson se Kosova duhet të jetë e hapur ndaj mundësive të reja politike në Serbi, por pa e ngatërruar shpresën me garancinë. Ai vlerëson se politika serbe duhet të analizohet përtej figurës së Vuçiqit, pasi çështja e Kosovës është shumë më e vjetër se karriera politike e tij dhe lidhet me interesa shtetërore, narrativa kombëtare dhe institucione që mund të vazhdojnë të ndikojnë edhe pas ndryshimeve në pushtet.
“Një ndryshim pushteti nuk është ende një ndryshim historie. Çdo ndryshim i madh politik në Serbi kërkon vëmendjen e Kosovës, por jo domosdoshmërisht entuziazmin e saj”, deklaron Berisha.
Fejzulla Berisha
Sipas tij, nëse zhvillimet zgjedhore konfirmojnë dobësimin e Aleksandar Vuçiqit dhe ngritjen e Listës Studentore, Serbia mund të hyjë në një fazë të re politike, por për Kosovën pyetja vendimtare mbetet nëse pushteti i ri do të jetë i gatshëm të ndryshojë politikën që ka ndjekur ndaj shtetësisë së saj.
“Një udhëheqës mund të humbasë zgjedhjet, një parti mund të largohet nga pushteti dhe një brez i ri mund të kërkojë reforma, por institucionet, interesat shtetërore dhe narrativat kombëtare mund të vazhdojnë të ushtrojnë ndikim edhe pas këtyre ndryshimeve”, shprehet ai.
Berisha thekson se ndryshimi i qeverisë është një ngjarje politike, ndërsa ndryshimi i strategjisë shtetërore është një provë historike.
“Ndryshimi i qeverisë është ngjarje politike; ndryshimi i strategjisë shtetërore është provë historike. Kjo provë nuk kalohet me deklarata për demokracinë, me premtime për reforma apo me zëvendësimin e një udhëheqësi me një tjetër. Ajo kalohet vetëm kur ndryshojnë qëndrimet zyrtare, vendimet institucionale dhe sjellja konkrete e shtetit ndaj Kosovës”, deklaron profesori.
Ai vlerëson se Kosova duhet të ndërtojë një diplomaci serioze, të bazuar në analiza, interesa të qarta, fakte dhe përgatitje strategjike, duke mos u mbështetur vetëm në dëshirat politike.
Duke u ndalur te rrënjët historike të politikës serbe, Berisha thotë se për të kuptuar peshën e çështjes së Kosovës duhet të shqyrtohen dokumentet dhe idetë shtetërore që kanë ndikuar në zhvillimin e nacionalizmit në rajon.
Ai përmend Naçertaninë e Ilija Garashaninit të vitit 1844, duke theksuar se dokumenti shpreh ambicie për zgjerimin e ndikimit të Serbisë dhe për një rol më të gjerë të saj në Ballkan.
“Një prej dokumenteve të rëndësishme të kësaj historie është Naçertania e Ilija Garashaninit, e vitit 1844, e cila shprehte ambicie për zgjerimin e ndikimit të Serbisë dhe për një rol më të gjerë të saj në Ballkan”, thotë Berisha.
Megjithatë, profesori thekson se dokumentet historike duhet të analizohen në kontekstin e kohës dhe nuk mund të përdoren si dëshmi se çdo qeveri serbe ka ndjekur të njëjtin program në mënyrë të pandërprerë.
Ai kujton se luftërat ballkanike dhe vendosja e pushtetit serb në Kosovë në fillim të shekullit XX u shoqëruan me dhunë, represion dhe dëbime të shqiptarëve.
“Përvoja e kësaj periudhe dëshmon se çështja e Kosovës nuk ishte thjesht një mosmarrëveshje mbi kufijtë. Ajo prekte drejtpërdrejt të drejtat e popullsisë shqiptare, pozitën e saj politike dhe mundësinë për të jetuar të lirë në vendin e vet”, thekson ai.
Berisha përmend edhe memorandumin e Vasa Çubrilloviqit të vitit 1937, i cili propozonte masa për shpërnguljen e shqiptarëve, duke e cilësuar atë si dëshmi të një mendësie politike që e trajtonte praninë shqiptare si problem për t’u zgjidhur përmes presionit dhe ndryshimit të përbërjes së popullsisë.
“Historia nuk është një dënim i përjetshëm për asnjë popull. Përgjegjësia për politikat e së kaluarës nuk mund t’u ngarkohet automatikisht brezave të sotëm. Por historia është një paralajmërim i domosdoshëm kur disa pretendime territoriale, interpretime të së kaluarës dhe qëndrime politike vazhdojnë të përdoren për të kundërshtuar të drejtat e një populli tjetër”, deklaron Berisha.
Sipas tij, Kosova duhet të bëjë dallimin ndërmjet respektimit të popullit serb dhe kritikës ndaj politikave shtetërore që bien ndesh me interesat e saj.
“Ky dallim është kusht i një diplomacie të pjekur dhe i një argumentimi të besueshëm para bashkësisë ndërkombëtare”, shprehet profesori.
Berisha vlerëson se politika e një shteti nuk krijohet vetëm në zyrat e presidentit apo kryeministrit, por ndikohet edhe nga institucionet akademike, elitat kulturore, institucionet fetare, mediat dhe mënyra se si shoqëria e interpreton historinë e vet.
Në këtë kontekst, ai përmend Memorandumin e Akademisë Serbe të Shkencave dhe Arteve të vitit 1986, duke theksuar rëndësinë e tij në debatet mbi nacionalizmin serb dhe krizën jugosllave.
“Memorandumi i Akademisë Serbe të Shkencave dhe Arteve i vitit 1986 zë vend të rëndësishëm në debatet mbi nacionalizmin serb dhe krizën jugosllave. Ai u bë pjesë e një debati të gjerë mbi rolin e elitave intelektuale në përshkallëzimin e nacionalizmit dhe në zhvillimet që paraprinë shpërbërjen e Jugosllavisë”, thotë Berisha.
Megjithatë, profesori paralajmëron se institucionet dhe intelektualët serbë nuk duhet të trajtohen si një bllok i vetëm, pasi qëndrimet kanë ndryshuar dhe kanë qenë objekt debatesh.
“Ajo që duhet shqyrtuar është se si disa narrativa historike dhe politike janë përdorur për ta paraqitur Kosovën si çështje ekskluzivisht të brendshme serbe, edhe pasi Kosova ka shpallur pavarësinë dhe ka ndërtuar institucionet e veta shtetërore”, deklaron ai.
Berisha thekson se historia, feja dhe kujtesa kombëtare nuk mund të zëvendësojnë parimet e së drejtës ndërkombëtare.
“Një shtet mund të ruajë lidhjet e veta kulturore dhe historike me një territor, por kjo nuk i jep atij të drejtë të mohojë realitetin politik, institucionet dhe të drejtat e një popullsie tjetër”, shprehet profesori.
Sipas tij, diplomacia kosovare duhet të përqendrohet në kundërshtimin e argumenteve konkrete që synojnë ta relativizojnë ose ta mohojnë shtetësinë e Kosovës, duke ndërtuar një dosje të plotë historike, juridike dhe politike, të mbështetur në dokumente të verifikueshme.
Duke analizuar periudhën e Sllobodan Millosheviqit, Berisha kujton se autonomia e Kosovës u rrënua rëndë në vitin 1989, ndërsa shqiptarët u përballën me represion institucional, përjashtim nga institucionet dhe shkelje të të drejtave të tyre.
Ai thekson se lufta e viteve 1998–1999 solli vuajtje të jashtëzakonshme për popullsinë civile dhe përfundoi pas ndërhyrjes së NATO-s, tërheqjes së forcave jugosllave e serbe nga Kosova dhe vendosjes së administratës ndërkombëtare në bazë të Rezolutës 1244 të Këshillit të Sigurimit të OKB-së.
“Historia nuk duhet as të harrohet, as të përdoret për të mohuar mundësinë e një të ardhmeje tjetër. Ajo duhet të shërbejë për të kuptuar se paqja e qëndrueshme kërkon njohjen e realitetit, respektimin e të drejtave dhe heqjen dorë nga politikat e presionit”, deklaron Berisha.
Ai vlerëson se shpallja e pavarësisë së Kosovës më 17 shkurt 2008 shënoi një etapë vendimtare, ndërsa opinioni këshillëdhënës i Gjykatës Ndërkombëtare të Drejtësisë, i 22 korrikut 2010, përbën një element të rëndësishëm juridik në argumentimin ndërkombëtar të shtetit të Kosovës.
Sipas profesorit, Serbia pas Millosheviqit ka ndryshuar udhëheqës, parti dhe mënyra të komunikimit me Perëndimin, por vazhdon të mos e njohë pavarësinë e Kosovës.
“Vuçiqi nuk mund të barazohet mekanikisht me Millosheviqin. Ata kanë vepruar në rrethana të ndryshme historike dhe kanë përdorur mjete të ndryshme politike. Por për Kosovën, pyetja themelore mbetet: a do të largohet Serbia nga kundërshtimi i shtetësisë së Kosovës dhe a do ta trajtojë normalizimin si proces që duhet të prodhojë rezultate konkrete?”, thekson Berisha.Ai thotë se nëse Lista Studentore dhe forcat e reja politike në Serbi synojnë një kthesë demokratike, prova e tyre nuk do të jetë vetëm reforma e institucioneve të brendshme, por edhe gatishmëria për t’i trajtuar marrëdhëniet me Kosovën mbi bazën e realitetit ekzistues.
“Prova do të jetë edhe gatishmëria për t’i trajtuar marrëdhëniet me Kosovën mbi bazën e realitetit ekzistues, për të respektuar marrëveshjet dhe për të mos nxitur tensione”, deklaron ai.
Berisha vlerëson se Kosova duhet të kërkojë standarde të qarta nga qeveria e ardhshme serbe, përfshirë mosndërhyrjen, respektimin e marrëveshjeve, bashkëpunimin praktik, sigurinë e qytetarëve dhe përparimin e verifikueshëm drejt normalizimit.
“Këto janë kritere konkrete, të cilat mund të maten dhe të vlerësohen. Çdo deklaratë pozitive duhet mirëpritur, por asnjë deklaratë nuk duhet ngatërruar me një rezultat të arritur”, shprehet profesori.
Një nga kritikat më të drejtpërdrejta të Berishës lidhet me mënyrën se si Kosova e zhvillon diplomacinë e saj, duke vlerësuar se institucionet duhet të kapërcejnë reagimin e vonuar dhe të ndërtojnë një strategji më të qëndrueshme.
Ai thotë se shpesh veprimtaria diplomatike intensifikohet vetëm pasi Beogradi ndërmerr një veprim, pasi krijohet një krizë ose pasi partnerët ndërkombëtarë kërkojnë sqarime.
“Kritika ime më e drejtpërdrejtë është se Kosova duhet të bëjë më shumë për të kapërcyer diplomacinë e reagimit të vonuar. Shpesh, institucionet tona e intensifikojnë veprimtarinë diplomatike pasi Beogradi ka ndërmarrë një veprim, pasi është krijuar një krizë ose pasi partnerët ndërkombëtarë kanë kërkuar sqarime”, deklaron Berisha.
Sipas tij, kjo qasje nuk është e mjaftueshme për një shtet që synon konsolidimin ndërkombëtar, anëtarësimin në organizata ndërkombëtare dhe integrimin euroatlantik.
“Diplomacia nuk është vetëm art i deklaratës publike. Ajo është punë e vazhdueshme, analizë e interesave të aktorëve të tjerë, ndërtim i aleancave, përgatitje e dokumenteve, takime të planifikuara dhe ndjekje e rezultateve”, thekson profesori.
Berisha vlerëson se një shtet i përgatitur nuk duhet të presë shpërthimin e krizave për të shpjeguar qëndrimin e vet, por të punojë paraprakisht për të parandaluar keqkuptimet, për të identifikuar rreziqet dhe për të siguruar mbështetjen e partnerëve.
Ai thekson se përgjegjësia për politikën e jashtme nuk duhet t’i hidhet vetëm Ministrisë së Punëve të Jashtme, por duhet të jetë përgjegjësi e përbashkët e presidentes, Qeverisë, Kuvendit, diplomacisë profesionale dhe partive politike.
“Politika e jashtme është përgjegjësi shtetërore. Presidentja, Qeveria, Kuvendi, diplomacia profesionale dhe partitë politike duhet të ndërtojnë një minimum të përbashkët strategjik për çështjet që lidhen me sovranitetin, sigurinë dhe integrimin euroatlantik”, deklaron ai.
Sipas Berishës, mospajtimet politike janë normale në demokraci, por ndryshimet e mëdha të mesazheve diplomatike pas çdo ndërrimi të qeverisë mund ta dëmtojnë vazhdimësinë dhe besueshmërinë e shtetit.
“Kur secili ndryshim i qeverisë sjell edhe ndryshime të mëdha në mesazhet diplomatike, prioritetet dhe mënyrën e komunikimit me partnerët, shteti humbet vazhdimësinë dhe besueshmërinë”, shprehet profesori.
Ai thekson se partneriteti me Shtetet e Bashkuara dhe Bashkimin Evropian mbetet vendimtar, por Kosova nuk duhet të presë pasivisht që aleatët t’i zgjidhin problemet e saj.
“Partneriteti nuk nënkupton pritje pasive që të tjerët t’i zgjidhin problemet tona. Ai kërkon që Kosova të paraqitet e përgatitur, të dëgjojë këshillat e aleatëve, të përmbushë zotimet e veta dhe të propozojë zgjidhje të realizueshme”, deklaron Berisha.
Duke folur për mënyrën se si Kosova duhet të përgatitet për ndryshimet politike në Serbi, Berisha propozon një plan konkret veprimi, i cili përfshin analizën e politikës serbe, platformën shtetërore për dialogun, kalendarin diplomatik, monitorimin e marrëveshjeve dhe diplomacinë parandaluese.
Sipas tij, Ministria e Punëve të Jashtme duhet të koordinojë një grup profesional me diplomatë, juristë, historianë dhe ekspertë të sigurisë, për të analizuar programin e qeverisë së re serbe, qëndrimet zyrtare ndaj Kosovës dhe zhvillimet që mund të ndikojnë në sigurinë e vendit.
“Detyra e tij duhet të jetë analizimi i programit të qeverisë së re serbe, qëndrimeve zyrtare ndaj Kosovës, marrëveshjeve ekzistuese dhe veprimeve që mund të ndikojnë në sigurinë e vendit. Analiza duhet të përditësohet rregullisht dhe t’u shërbejë vendimmarrësve, jo vetëm të mbetet dokument në sirtar”, thotë Berisha.
Ai propozon që brenda 60 ditëve të ndërtohet një platformë e përbashkët shtetërore për dialogun, me përfshirjen e presidentes, Qeverisë, Kuvendit dhe opozitës.
“Platforma duhet të përmbajë objektiva të qarta, detyrimet që kërkohet të zbatohen, vijat e kuqe të përcaktuara me ligj dhe Kushtetutë, si dhe hapësirat ku mund të arrihen marrëveshje praktike. Qëllimi nuk është eliminimi i dallimeve politike, por parandalimi i improvizimit në çështjet strategjike”, deklaron profesori.
Berisha vlerëson gjithashtu se Kosova duhet të përgatisë një kalendar diplomatik gjashtëmujor me partnerët ndërkombëtarë, ku çdo takim të ketë objektiva të matshme dhe përgjegjësi të qarta.
Sipas tij, institucionet duhet të krijojnë një mekanizëm transparent për monitorimin e marrëveshjeve të dialogut, duke dalluar zotimet e përmbushura nga ato të papërmbushura dhe duke identifikuar pengesat.
“Raportet periodike duhet të dallojnë zotimet e përmbushura nga ato të papërmbushura, të identifikojnë pengesat dhe të propozojnë hapa diplomatikë. Çdo pretendim duhet të mbështetet në dokumente dhe fakte të verifikueshme”, thekson ai.
Në planin afatgjatë, profesori propozon krijimin e një sistemi të diplomacisë parandaluese, i cili do të përgatisë skenarë për zhvillimet e mundshme në Serbi dhe rajon, duke përcaktuar përgjegjësitë dhe kanalet e komunikimit me partnerët.
“Duhet të vlerësohen rregullisht rezultatet e politikës së jashtme, jo vetëm numri i vizitave apo i deklaratave, por edhe përparimi konkret në objektivat e shtetit”, shprehet Berisha.
Ai thekson se këto afate janë propozime për një plan pune dhe nuk mund ta detyrojnë Serbinë të ndryshojë politikën e saj, por mund ta bëjnë Kosovën më të përgatitur, më të besueshme dhe më të aftë për t’i mbrojtur interesat e veta.
Në përfundim, Berisha thotë se nëse ndryshimet politike në Serbi hapin një kapitull të ri, Kosova duhet të jetë e gatshme ta shfrytëzojë atë, por pa e interpretuar asnjë rezultat zgjedhor si garanci për njohjen e pavarësisë.
“Historia na mëson se idetë politike mund të mbijetojnë më gjatë se udhëheqësit që i përfaqësojnë. E tashmja, megjithatë, nuk është e dënuar ta përsërisë të kaluarën. Ndryshimi është i mundur kur shoqëria, institucionet dhe udhëheqja politike e dëshmojnë atë me vendime konkrete”, deklaron profesori.
Ai vlerëson se Kosova duhet ta mbajë të hapur derën e dialogut, por pa hequr dorë nga interesat e saj themelore, duke qenë e gatshme për bashkëpunim dhe njëkohësisht e përgatitur për vazhdimësinë e politikave kundërshtuese të Beogradit.
“Kosova duhet të jetë e gatshme për bashkëpunim, por edhe e përgatitur për vazhdimësinë e politikave kundërshtuese. Duhet të mbështetet te e drejta ndërkombëtare, por njëkohësisht të investojë në diplomaci profesionale, koordinim institucional dhe marrëdhënie të qëndrueshme me aleatët”, thekson Berisha.
Sipas tij, Kosova nuk ka nevojë për armiqësi të përjetshme, por për paqe të qëndrueshme, marrëdhënie të normalizuara dhe njohje të realitetit të saj shtetëror.
“Paqja nuk ndërtohet duke mbyllur sytë para historisë, as duke pritur që ajo të zgjidhet vetë. Ajo ndërtohet me përgjegjësi, me argumente të forta dhe me diplomaci që punon çdo ditë”, deklaron profesori.
Berisha thekson se sfida e vërtetë për institucionet e Kosovës është të kalojnë nga reagimi te parashikimi, nga deklarata te veprimi dhe nga diplomacia e krizës te diplomacia e planifikuar.
“Në fund, pyetja nuk është vetëm nëse Serbia do të ndryshojë. Pyetja është edhe nëse Kosova do të jetë e përgatitur për çdo zhvillim. Një shtet i pjekur nuk pret që historia t’i hapë rrugën; ai ndërton strategjinë që e mbron të ardhmen e vet”, përfundon Berisha.
