Thënia e Friedrich Nietzsche-s, “Kushdo që lufton me përbindëshat duhet të bëjë kujdes, që gjatë betejës të mos shndërrohet edhe vetë në një të tillë…” përfaqëson një nga reflektimet më të thella mbi natyrën e konfliktit moral, psikologjik dhe social. Ajo nuk i referohet vetëm betejave të jashtme kundër së keqes, padrejtësisë apo dhunës, por sidomos rrezikut të brendshëm që individi përjeton kur përfshihet gjatë dhe intensivisht në këto përballje.
Psikologjia dhe sociologjia moderne e kanë trajtuar gjerësisht këtë ide, duke e mbështetur me teori dhe dëshmi empirike që tregojnë se ekspozimi i vazhdueshëm ndaj dhunës, urrejtjes apo padrejtësisë mund të deformojë vetë strukturën morale dhe emocionale të individit. Nietzsche paralajmëron se humnera “të shikon”, duke nënkuptuar se e keqja nuk është thjesht një objekt i jashtëm për t’u luftuar, por një realitet që ndikon, formëson dhe depërton në vetëdijen tonë. Në psikologjinë analitike, Carl Gustav Jung flet për konceptin e “Hijes”, pjesën e errët të personalitetit që përmban impulset, dëshirat dhe agresionin e shtypur. Sipas Jung-ut, sa më shumë që individi refuzon ta njohë dhe ta integrojë Hijen, aq më shumë rrezikon që ajo të shfaqet në mënyrë të pakontrolluar. Lufta kundër “përbindëshave” të jashtëm, pa vetëdije për hijen e brendshme, mund ta çojë individin në projeksion: ai fillon ta shohë të keqen vetëm tek të tjerët, ndërsa gradualisht e mishëron vetë atë që pretendon të luftojë.
Studime në psikologjinë sociale mbi dhunën dhe pushtetin e mbështesin këtë ide. Philip Zimbardo, përmes Eksperimentit të Burgut të Stanfordit, demonstroi se individë të zakonshëm, të vendosur në role autoritare dhe në një kontekst konfliktual, mund të shfaqin sjellje çnjerëzore në një kohë shumë të shkurtër. Këta individë nuk ishin “përbindësha” për nga natyra, por u shndërruan në të tillë përmes përfshirjes së vazhdueshme në një sistem që normalizonte dominimin dhe dhunën. Ky eksperiment tregon qartë se lufta kundër një “armiku”, real apo simbolik, mund ta gërryejë ndjeshmërinë morale dhe të errësojë gjykimin etik. Nga perspektiva sociologjike, Max Weber flet për racionalizimin e dhunës dhe justifikimin moral që individët përdorin kur besojnë se po shërbejnë një kauzë më të lartë. Kur një individ apo grup bind veten se qëllimi është i drejtë, mjetet – sado brutale – fillojnë të perceptohen si të pranueshme. Kjo është pikërisht pika ku, sipas Nietzsche-s, njeriu rrezikon të bëhet vetë përbindëshi që lufton. Historia ofron dëshmi të shumta: revolucione që nisën në emër të lirisë dhe përfunduan në terror, apo lëvizje morale që përfunduan duke riprodhuar shtypjen që pretendonin të zhduknin.
Në psikologjinë klinike, fenomeni i “lodhjes nga dhembshuria”, i studiuar gjerësisht tek profesionistët që punojnë me trauma, tregon se ekspozimi i zgjatur ndaj vuajtjes së të tjerëve mund të çojë në mpirje emocionale, cinizëm dhe humbje empatie. Këta individë, edhe pse hyjnë në profesion për të ndihmuar, rrezikojnë të humbasin ndjeshmërinë njerëzore nëse nuk ruajnë kufij psikologjikë. Kjo përforcon idenë e Nietzsche-s se të shikosh gjatë në humnerë – në dhimbje, dhunë apo errësirë – e transformon mënyrën se si shikon botën dhe veten.
Erich Fromm, në analizën e tij mbi autoritarizmin dhe destruktivitetin njerëzor, argumenton se njeriu ka një potencial të dyfishtë: për krijim dhe për shkatërrim. Kur frika, urrejtja dhe ndjenja e kërcënimit bëhen dominante, impulsi shkatërrues merr epërsi. Lufta e vazhdueshme kundër një armiku të perceptuar e ushqen këtë gjendje psikologjike, duke e bërë individin gjithnjë e më pak të aftë për reflektim kritik dhe empati. Në këtë pikë, përbindëshi nuk është më jashtë, por brenda vetë subjektit. Në thelb, mesazhi i Nietzsche-s nuk është një thirrje për të mos luftuar padrejtësinë, por një paralajmërim për vetëdijen morale dhe psikologjike gjatë kësaj lufte. Psiko-sociologjia moderne konfirmon se pa reflektim të brendshëm, pa njohje të impulseve personale dhe pa kufij etikë të qartë, individi rrezikon të humbasë humanitetin e tij. Lufta kundër së keqes kërkon jo vetëm forcë dhe vendosmëri, por edhe vetëkontroll, përulësi dhe një marrëdhënie të ndershme me “hijen” personale. Vetëm kështu humnera nuk bëhet pasqyra ku njeriu sheh shndërrimin e vet.
