Në debatet tona shpesh flitet për Zvicrën me dy fjali të shkurtra: “taksa të larta” dhe “shtet që funksionon”. Për Kosovën, me po aq shpejtësi thuhet: “buxhet i vogël” dhe “shërbime të dobëta”. Por për ta kuptuar pse ndodhin këto, duhet vetëm një gjë: aritmetikë pa emocione.
1) Krahasimi “absurd” që e shpjegon gjithçka
Në vitin 2023, të hyrat publike të Zvicrës (të trija nivelet: federatë, kantone, komuna + sektori i sigurimeve shoqërore në statistikat publike) ishin 255.9 miliardë CHF. efv.admin.ch
Në të njëjtin vit, të hyrat e përgjithshme të qeverisjes në Kosovë (General Government – cash receipts) ishin 2.86564 miliardë euro. mfpt.rks-gov.net
Edhe pa i kthyer në të njëjtën valutë, krahasimi është i qartë: arka publike e Zvicrës është rreth 90 herë më e madhe se ajo e Kosovës (rend madhësie). efv.admin.ch+1
Tani pjesa që e bën edhe më “absurde”:
– Popullsia rezidente e Zvicrës në fund të 2023 ishte 8,962,300. Bundesamt für Statistik
– Popullsia rezidente e Kosovës në fund të 2023 ishte 1,603,115. askapi.rks-gov.net
Pra, Zvicra ka rreth 5.6 herë më shumë banorë, por një arkë publike rreth 90 herë më të madhe. mfpt.rks-gov.net+3Bundesamt für Statistik+3askapi.rks-gov.net+3
Kjo është arsyeja pse krahasimet “pse s’jemi si Zvicra” shpesh janë të padrejta: standardet nuk financohen me dëshirë—financohen me bazë ekonomike dhe formalizim.
Shënim i drejtë: definicionet statistikore nuk janë 100% identike (Zvicra ka strukturë federale dhe sigurime të mëdha; Kosova raporton “cash receipts” të qeverisjes). Por rendi i madhësisë mbetet i pamohueshëm. efv.admin.ch+1
2) Nga vijnë paratë: Zvicra paguhet nga puna dhe sigurimet, Kosova nga konsumi
Në Zvicër, taksat janë burim kryesor: në 2023, tatimet përbënin 85.9% të të hyrave publike, pra 219.7 miliardë nga 255.9 miliardë CHF. efv.admin.ch
Po aq e rëndësishme është se një shtyllë e madhe financimi janë kontributet e sigurimeve shoqërore: 53.7 miliardë CHF (21.0% e të hyrave totale). efv.admin.ch
Në Kosovë, struktura e të hyrave tregon një realitet tjetër: peshën kryesore e mbajnë tatimet indirekte (konsumi dhe importi). Vetëm në tabelën e të hyrave 2023 shihen qartë dy kolonat:
– TVSH: 1,365,580 mijë €
– Akciza: 554,989 mijë € mfpt.rks-gov.net
Kjo do të thotë: në Kosovë shteti “mbushet” shumë nga arka e dyqanit, ndërsa në Zvicër “mbushet” shumë nga të ardhurat, pagat dhe skemat e sigurimit.
3) Ku shkon paraja: Zvicra e shpenzon pjesën më të madhe për siguri sociale
Në 2023, shpenzimet publike të Zvicrës arritën 252.1 miliardë CHF. efv.admin.ch
Dhe brenda tyre, dy blloqet më të mëdha janë:
siguria sociale: 39.6%
arsimi: 18.0% efv.admin.ch
Ky është “sekreti” i shtetit që funksionon: nuk është magji. Është fakt se pjesa më e madhe e parave kthehet te qytetarinë forma të prekshme (pensione, mbrojtje sociale, arsim, rregull).
Në Kosovë, buxheti 2023 tregon një tjetër realitet: qeverisja kishte 2.925998 miliardë € shpenzime, ku një bllok shumë i madh janë subvencionet dhe transfertat: 1.078206 miliardë €. mfpt.rks-gov.net
Kjo do të thotë se edhe Kosova shpenzon shumë për transfere—por me një ndryshim vendimtar: baza e parave është shumë më e vogël, prandaj efekti në standard mbetet i kufizuar.
4) Përfundimi që ia vlen për Kosovën: Zvicra s’është “më e mirë”, është “më e organizuar”
Këtu hyn pjesa konstruktive: Kosova s’ka pse ta kopjojë Zvicrën, por ka pse ta marrë seriozisht një mësim bazë prej saj:
institucionet dhe formalizimi janë “fabrika” që prodhon buxhet—dhe buxheti prodhon shërbime.
Dhe Kosova e ka një avantazh që shumë shtete s’e kanë: një numër i madh shqiptarësh me përvojë zvicerane në:
– administratë tatimore, kontabilitet, auditim,
– sigurime shoqërore dhe skema pensionale,
– sistem shëndetësor dhe menaxhim spitalor,
– prokurim publik, digjitalizim, qeverisje lokale,
– arsim profesional dhe treg pune.
Në vend që diaspora të shihet vetëm si “dërgesë parash” ose si “komentues nga larg”, Kosova mund ta trajtojë si kapital njohurie: një burim praktik për të ndërtuar politika që e rrisin formalizimin, e ulin evazionin, e forcojnë transparencën dhe e bëjnë shtetin më të parashikueshëm.
Në fund, ky është dallimi i vërtetë: Zvicra nuk funksionon sepse është e pasur; është e pasur sepse funksionon—dhe sepse për dekada ka krijuar një kontratë të qartë midis qytetarit dhe shtetit: paguan shumë, por merr shumë dhe e di ku shkojnë paratë. efv.admin.ch+1
BS
