Shumica e njerëzve, nëse do t’u jepej një buton që do ta fikte përgjithmonë ankthin, do ta shtypnin pa hezitim. I lodhshëm dhe ndërhyrës, ankthi është mysafiri i padëshiruar i botës emocionale.
Por evolucioni rrallë ruan tipare të padobishme për mijëra vite, dhe ndryshe nga gjendjet që prekin vetëm një pjesë të vogël të njerëzve, ankthi i lehtë është pothuajse universal. Prandaj, para se të shtypni atë buton, ia vlen të pyesni veten se çfarë do të fiknit në të vërtetë.
Ankthi nuk është një defekt modern. Ai është një nga reagimet më të lashta të sjelljes në mbretërinë shtazore, që ekzistonte përpara gjuhës, kulturës dhe madje edhe neokorteksit. Mund të shihet si sistemi më i vjetër i alarmit në tru.
Në thelb, ankthi është një sistem zbulimi i rrezikut: mënyra e trurit për të parashikuar rreziqe të mundshme në të ardhmen dhe për ta shtyrë trupin të bëjë diçka për to.
Kur përjetoni ankth, amigdala sinjalizon një kërcënim të mundshëm dhe nis një seri reagimesh fiziologjike. Hipotalamusi sinjalizon gjëndrat mbiveshkore për të çliruar kortizol dhe adrenalinë. Ritmi i zemrës rritet. Vëmendja ngushtohet. Muskujt tensionohen.
Më pas, korteksiparaballor, përgjegjës për planifikimin dhe marrjen e vendimeve, fillon të punojë me intensitet për të vlerësuar kërcënimin dhe për të peshuar opsionet.
Është një mekanizëm përgatitjeje i rafinuar, që i ndihmoi paraardhësit tanë të mbijetonin aq gjatë sa për ta trashëguar tek ne.
Megjithatë, reputacioni i keq i ankthit është i kuptueshëm, të ndihesh në ankth është e pakëndshme. Askush nuk e shijon shtrëngimin në gjoks para një bisede të vështirë, mendimet e vrullshme në mes të natës apo nervozizmin para se të shtypë “dërgo” në një email.
Por pikërisht kjo parehati është thelbi. Po të ishte i këndshëm, ankthi nuk do ta ndryshonte sjelljen tuaj. Ai funksionon sepse është i pakëndshëm. Dhe kur është në përpjesëtim me situatën, ai sjell të paktën tre përfitime që ia vlen të ruhen.
1. Ankthi ju ndihmon të dalloni rrezikun
Shumë situata sfiduese përballohen më mirë kur i parashikojmë para se të ndodhin: një provim që po afron, një rrezik shëndetësor, një marrëdhënie që po dobësohet. Ankthi është rezultati i trurit që simulon atë që mund të shkojë keq dhe më pas mpreh vëmendjen tuaj që të vini re shenjat paralajmëruese sa më herët.
Në këtë mënyrë, një nivel i moderuar ankthi mund të përmirësojë edhe performancën njohëse. Ligji i Yerkes-Dodsonit, një nga gjetjet më të vjetra në psikologji, tregon se vigjilenca dhe performanca arrijnë kulmin në nivele mesatare stresi, jo kur jeni tepër të relaksuar dhe as kur jeni të mbingarkuar. Të ndieni pak ankth para një interviste pune ose një bisede të vështirë do të thotë që truri po ju ndihmon të qëndroni të përqendruar dhe të përgatiteni.
2. Ankthi tregon atë që ka rëndësi për ju
Ankthi shpesh drejton gishtin pikërisht te diçka që një person e vlerëson: shëndeti, siguria, përkatësia, aftësia, reputacioni apo familja. Ai funksionon si një sinjal që thotë: “Kjo ka rëndësi, le ta marrim seriozisht.”
Unë ende ndiej një valë të vogël ankthi sa herë që publikoj një buletin ose ngjitem në skenë për të mbajtur një fjalim. Kam mësuar të mos e interpretoj këtë si problem që duhet zgjidhur. Do të thotë se më intereson ta bëj mirë këtë punë.
Ditën kur ai ankth të zhduket plotësisht, do ta kuptoj se diçka ka ndryshuar dhe se kjo punë nuk ka më të njëjtën rëndësi për mua. Në këtë kuptim, ankthi mund të shërbejë si një busull duke treguar çfarë ka vërtet rëndësi për ju, ndonjëherë më sinqerisht sesa arsyetimi juaj i vetëdijshëm.
3. Ankthi ju paralajmëron kur diçka duhet të ndryshojë
Ankthi mund të shërbejë si një sistem paralajmërimi i hershëm, një sinjal se angazhimet tuaja aktuale mund të jenë shumë të rënda, shumë të rrezikshme ose në kundërshtim me nevojat tuaja.
Ankthi i vazhdueshëm për financat mund të pasqyrojë një model real dhe të paqëndrueshëm shpenzimesh. Ankthi i përsëritur i një prindi për udhëtimet e shpeshta të punës mund të tregojë se ai po humbet më shumë momente familjare sesa ndihet rehat. Frika e të dielës në mbrëmje që rikthehet çdo javë rrallë ka të bëjë me listën e detyrave të së hënës, zakonisht lidhet me vetë punën.
Kur drejtoja një startup, vazhdoja të ndihesha në ankth për marrëdhënien me bashkëthemeluesin tim, përgatitesha tepër për takimet dhe rikrijoja në mendje biseda të vështira. Për një kohë, e trajtova këtë si pasiguri timen si themelues për herë të parë. Në fund, kuptova se ankthi po më tregonte një mospërputhje reale.
Tani, kur ndiej ankth të vazhdueshëm në një marrëdhënie biznesi, e trajtoj si sinjal se diçka duhet të ndryshojë.
Ankthi është më i dobishëm kur është specifik (i lidhur me një situatë reale dhe të identifikueshme), proporcional (mjaftueshëm i pakëndshëm për t’u vënë re, por jo dërrmues) dhe i zbatueshëm (që çon në përgatitje dhe qetësohet pasi situata zgjidhet ose kur vijnë informacione të reja).
Kur ankthi është i paqartë, joproporcional ose paralizues, historia ndryshon dhe shpesh mund të nevojitet mbështetje profesionale.
Pyetja kryesore, pra, nuk është: “Si ta eliminoj ankthin?” Por: “A po më tregon ky ankth një problem real?” Në vend që të përpiqeni ta shtypni sinjalin, ju e hetoni atë. Ky ndryshim këndvështrimi e shndërron ankthin në kureshtje. Dhe kjo kureshtje, nga ana tjetër, shpesh të çon në një drejtim të dobishëm: drejt kuptimit, përgatitjes dhe ndonjëherë edhe vetëzbulimit të vërtetë. Kjo është arsyeja pse ndoshta nuk doni ta shtypni atë buton në fund të fundit. /Big Think – Syri.net
