A mund të qëndroni pesë minuta pa kontrolluar telefonin? E hapni Instagramin ‘vetëm për një sekondë’ dhe papritur kuptoni se kanë kaluar 30 minuta? Zgjoheni gjatë natës dhe gjëja e parë që bëni është të kontrolloni njoftimet? Apo vazhdoni të lëvizni nëpër lajme negative, edhe pse e dini shumë mirë se ato po ju shtojnë ankthin?
Mirë se vini në epokën e varësive të reja digjitale.
Ekspertët theksojnë se qëllimi nuk është të demonizohen telefonat inteligjentë, rrjetet sociale apo videolojërat. Bota digjitale tashmë është pjesë e jetës sonë dhe mund të sjellë përfitime të mëdha. Problemi nis kur përdorimi bëhet i vështirë për t’u kontrolluar dhe fillon të zërë vendin e gjumit, punës, studimeve, marrëdhënieve shoqërore apo aktivitetit fizik.
Ndërkohë, kërkimet shkencore kanë nisur t’u japin emër shumë prej këtyre sjelljeve.
Diagnoza e parë zyrtare, çrregullimi i lojërave
Një dallim është thelbësor. Jo çdo gjë që quhet ‘varësi nga telefoni’ konsiderohet zyrtarisht sëmundje.
Megjithatë, Organizata Botërore e Shëndetësisë e ka njohur çrregullimin e lojërave në Klasifikimin Ndërkombëtar të Sëmundjeve, ICD-11.
Kjo nuk do të thotë se të luash shumë automatikisht përbën sëmundje. Çrregullimi lidhet me humbjen e kontrollit mbi lojërat, dhënien e përparësisë gjithnjë e më të madhe lojës mbi aktivitetet e tjera dhe vazhdimin e kësaj sjelljeje pavarësisht pasojave negative. Për t’u vendosur diagnoza, duhet të ketë një ndikim të rëndësishëm në jetën personale, familjare, sociale, shkollore ose profesionale, përgjithësisht për të paktën 12 muaj.
Dhe kjo prek vetëm një pakicë të lojtarëve, jo çdo person që kalon disa orë përpara një videolojë.
Varësia nga rrjetet sociale, kur problemi bëhet lëvizja pa fund në ekran
Këtu situata është më e paqartë.
Varësia nga rrjetet sociale, e cilësuar në studimet shkencore si ‘përdorim problematik i rrjeteve sociale’ ose ‘çrregullim i përdorimit të rrjeteve sociale’, aktualisht nuk është një diagnozë e pavarur në ICD-11, siç është çrregullimi i lojërave.
Megjithatë, fenomeni është studiuar gjerësisht.
Shenjat janë relativisht të qarta: dëshira për të ndaluar, por pamundësia për ta bërë këtë; kalimi i më shumë kohës online sesa ishte planifikuar; nevoja e fortë për të kontrolluar rrjetet sociale; neglizhimi i aktiviteteve të tjera; irritimi kur nuk mund të aksesohen platformat ose vazhdimi i përdorimit të tyre pavarësisht problemeve që shkaktojnë.
Shoqata Amerikane e Psikologjisë u kërkon njerëzve t’u kushtojnë vëmendje pikërisht këtyre sjelljeve, veçanërisht te adoleshentët.
Shifrat janë domethënëse. Sipas sondazhit të fundit të madh ‘Health Behaviour in School-aged Children’ (HBSC) të Organizatës Botërore të Shëndetësisë në Evropë, i kryer me rreth 280 mijë të rinj të moshave 11, 13 dhe 15 vjeç në 44 vende dhe rajone, 11% e adoleshentëve shfaqin shenja të përdorimit problematik të rrjeteve sociale, krahasuar me 7% në vitin 2018. Përqindja rritet në 13% te vajzat dhe bie në 9% te djemtë.
FOMO, frika se mos humbet diçka
Një nga ‘kurthet’ më të fuqishme të rrjeteve sociale tashmë ka një emër shumë të njohur, FOMO, akronim për ‘Fear Of Missing Out’, ose frika se mos humbet diçka.
Është ajo ndjesi që të bën të mendosh: ‘Po sikur të ketë ndodhur diçka ndërkohë?’
Kështu kontrollojmë WhatsApp-in, Instagramin, TikTok-un, lajmet dhe bisedat, edhe kur nuk kemi ndonjë arsye konkrete për ta bërë këtë.
FOMO nuk është diagnozë psikiatrike. Megjithatë, është një fenomen psikologjik i studiuar në lidhje me përdorimin problematik të internetit dhe rrjeteve sociale. Një studim i publikuar në vitin 2024 analizoi pikërisht lidhjen mes FOMO-s, përdorimit problematik të rrjeteve sociale dhe ‘doomscrolling’, duke zbuluar se mekanizmat e rregullimit të emocioneve luajnë një rol të rëndësishëm.
Me fjalë të tjera, sa më shumë të ndiejmë nevojën për të përdorur mjetet digjitale për të menaxhuar ankthin, mërzinë ose emocionet e pakëndshme, aq më shumë rrezikojmë të futemi në një rreth vicioz.
Doomscrolling, pse vazhdojmë të lexojmë lajme të këqija?
Ky është ndoshta një nga fenomenet më karakteristike të epokës së telefonave inteligjentë.
Doomscrolling nënkupton konsumimin kompulsiv të lajmeve negative, luftëra, katastrofa, kriza, aksidente, sëmundje dhe skandale. Një lajm të çon te tjetri dhe gishti vazhdon të lëvizë në ekran.
Paradoksi është i qartë: kërkojmë informacion për t’u ndier më të përgatitur, por shpesh përfundojmë duke u ndier edhe më të shqetësuar.
Doomscrolling nuk është as ky një diagnozë e pavarur mjekësore, por është bërë objekt studimi në fushën e sjelljeve problematike online. Studimet e kanë lidhur atë me FOMO-n dhe vështirësitë në rregullimin e emocioneve.
Dhe mund të shndërrohet në një tjetër kurth: sa më shumë shqetësohemi, aq më shumë informacion kërkojmë; sa më shumë informacion negativ konsumojmë, aq më shumë rritet shqetësimi.
Nomofobia, kur mungon telefoni dhe shfaqet ankthi
‘Nomofobia’ është një term i krijuar nga shprehja angleze ‘no mobile phone phobia’.
Nuk nënkupton thjesht ‘jam i mërzitur që e lashë telefonin në shtëpi’. Termi përdoret për të përshkruar shqetësimin ose ankthin që lidhet me mungesën e telefonit inteligjent, humbjen e lidhjes ose pamundësinë për të aksesuar informacionin dhe marrëdhëniet digjitale.
Edhe këtu duhet bërë kujdes me terminologjinë, pasi nuk bëhet fjalë për një diagnozë zyrtare të pavarur.
Megjithatë, është një fenomen i studiuar dhe gjithnjë e më shumë i lidhur me sjellje të tjera problematike. Një studim i publikuar në vitin 2026 analizoi së bashku nomofobinë, varësinë nga rrjetet sociale dhe FOMO-n, duke identifikuar frikën e humbjes së informacionit si një nga lidhjet më të rëndësishme mes këtyre fenomeneve dhe simptomave të ankthit e depresionit.
Me pak fjalë, telefoni mund të shndërrohet në një lloj ‘objekti sigurie’, nëse e kemi me vete, gjithçka duket në rregull. Nëse zhduket, edhe për disa minuta, diçka na duket sikur nuk shkon.
Dridhja fantazmë, telefoni që vibron edhe kur nuk vibron
A ju ka ndodhur ndonjëherë të jeni të bindur se telefoni po ju dridhet në xhep, por kur e nxirrni kuptoni se nuk ka ardhur asnjë njoftim?
Ky fenomen quhet sindroma e dridhjes fantazmë.
Nuk është një sëmundje e njohur, por një fenomen perceptues i studiuar. Truri mund të interpretojë stimuj të vegjël fizikë si dridhje të telefonit, veçanërisht kur jemi mësuar të presim vazhdimisht njoftime.
Është pothuajse versioni digjital i ndjesisë ‘po më thërret dikush’, kur në fakt askush nuk ka telefonuar.
Pagjumësia e shkaktuar nga telefoni
Problemi nuk lidhet vetëm me sa kohë kalojmë online, por edhe kur e përdorim teknologjinë.
Të lëvizësh nëpër ekran ndërsa je shtrirë në shtrat duket e padëmshme: ‘Do të shoh vetëm dy video dhe pastaj do të fle’. Problemi është se dy videot mund të shndërrohen në 20 minuta, një orë ose edhe më shumë.
Shoqata Amerikane e Psikologjisë thekson se përdorimi i teknologjisë pranë orarit të gjumit, veçanërisht rrjeteve sociale, lidhet me çrregullimet e gjumit te adoleshentët.
Një studim afatgjatë i publikuar në vitin 2025 gjeti gjithashtu një lidhje mes përdorimit problematik të rrjeteve sociale dhe shfaqjes së mëvonshme të simptomave depresive dhe të ankthit, ku problemet me gjumin duket se luajnë një rol të pjesshëm në këtë lidhje. Megjithatë, autorët theksojnë se marrëdhënia është komplekse dhe nuk duhet interpretuar automatikisht si shkak dhe pasojë.
Përfundimi praktik është i thjeshtë: nëse telefoni na vjedh gjumin, problemi nuk është më vetëm koha e kaluar përpara ekranit.
Rrjetet sociale dhe trupi, ndikimi fizik
Revolucioni digjital nuk ndikon vetëm te truri.
Orët e kaluara përpara ekranit mund të nënkuptojnë më pak lëvizje, më shumë qëndrim ulur, lodhje të syve dhe probleme muskuloskeletore të shkaktuara nga qëndrimi në të njëjtin pozicion për periudha të gjata.
Termi ‘tech neck’, ose ‘qafa e telefonit’, përdoret gjithnjë e më shumë për dhimbjet dhe tensionin që lidhen me qëndrimin e kokës të përkulur drejt pajisjes. Nuk është një diagnozë e re mjekësore, por përshkruan një problem konkret: po kalojmë gjithnjë e më shumë kohë me qafën të përkulur mbi ekran.
OBSH-ja, kur trajton efektet që lidhen me përdorimin problematik të teknologjisë dhe lojërave, thekson gjithashtu qëndrimin ulur, problemet muskuloskeletore, çrregullimet e gjumit dhe problemet me shikimin.
Truri nuk është ‘i sëmurë’, problem bëhet sjellja
Dhe ky është ndoshta dallimi më i rëndësishëm.
Nuk duhet ta kthejmë çdo zakon digjital në një diagnozë.
Të shikosh TikTok për një orë, të luash një videolojë gjatë fundjavës, të kontrollosh Instagramin ose të lexosh lajmet nuk do të thotë domosdoshmërisht se je i varur. Vetëm sasia nuk mjafton.
Ajo që bën vërtet diferencën është kontrolli dhe ndikimi në jetën e përditshme. Pyetja që duhet t’i bëjmë vetes nuk është vetëm: ‘Sa orë kaloj në telefon?’, por: ‘A mund të ndaloj kur të dua? Dhe çfarë po sakrifikoj për të vazhduar?’
Nëse telefoni fillon t’i marrë kohë gjumit, punës, studimeve, marrëdhënieve, aktivitetit fizik apo jetës reale, atëherë sinjali i alarmit bëhet shumë më serioz.
Kufiri i ri, një ‘varësi nga rrjetet sociale’?
Kërkimet shkencore po shkojnë edhe më tej.
Në vitin 2025, një grup studiuesish propozuan kritere për një klasifikim të mundshëm të ‘çrregullimit të përdorimit të rrjeteve sociale’, duke identifikuar humbjen e kontrollit dhe përkeqësimin e funksionimit në jetën e përditshme si elemente qendrore. Ndër kriteret e mundshme përfshihen edhe preferenca për ndërveprimet online dhe FOMO.
Por ende bëhet fjalë për një fushë kërkimi, jo për një diagnozë të re zyrtare.
Dhe pikërisht këtu qëndron sfida e së ardhmes: të kuptojmë se kur një teknologji e krijuar për të tërhequr vëmendjen tonë pushon së qeni një mjet i dobishëm dhe fillon të shndërrohet në një sjellje që është e vështirë të kontrollohet.
Sepse problemi i vërtetë mund të mos jetë vetë telefoni.
Mund të jetë fakti se kemi ndërtuar një botë digjitale që është në gjendje të na thotë çdo pak sekonda: ‘Hej, më shiko. Ke humbur diçka’. /Euronews.com/
