Dr Negar Maghsoodi është patologe kimike konsulente dhe specialiste e lipideve në The London Welbeck Hospital.
Për shumë njerëz, rezultatet e kontrollit të parë shëndetësor të NHS-së që u ofrohet të rriturve në Angli pasi mbushin 40 vjeç janë qetësuese. Ata mësojnë se niveli i kolesterolit është nën 5 mmol/L, pra brenda kufijve të konsideruar “të shëndetshëm”. Prandaj, kur brenda pak vitesh vlerat fillojnë të rriten ndjeshëm, pavarësisht se zakonet e tyre të ushqyerjes dhe aktivitetit fizik kanë mbetur kryesisht të pandryshuara, kjo mund të jetë mjaft befasuese.
“Rreth moshës 50 vjeç, kolesteroli LDL kolesteroli ‘i keq’, i cili kontribuon në grumbullimin e kolesterolit në muret e arterieve fillon të rritet”, thotë Dr Negar Maghsoodi, patologe kimike konsulente dhe specialiste e lipideve në University Hospitals Sussex NHS Foundation Trust dhe The London Welbeck Hospital. “Por, për shkak se kolesteroli i lartë nuk shkakton simptoma, njerëzit zakonisht nuk kanë asnjë ide se vlerat e tyre kanë ndryshuar, dhe as mjekët e tyre të përgjithshëm nuk e dinë, të cilët gjithashtu shqetësohen kur shohin rezultatet e analizave dhe më referojnë pacientin.”
“Prandaj, nuk është aspak e pazakontë që në klinikat e mia të shoh gra 52-vjeçare ose burra rreth moshës 50 vjeç, të cilët janë habitur kur kanë zbuluar se tani kanë nivel kolesteroli rreth 8 mmol/L ose 9 mmol/L, edhe nëse janë ende relativisht të dobët dhe në formë të mirë.”
Pra, çfarë e shkakton këtë rritje të menjëhershme në moshën e mesme dhe çfarë mund të bëni për të mbrojtur shëndetin e zemrës?
Ndryshimet hormonale të moshës së mesme
Ashtu si puberteti, ndryshimi hormonal që ndodh në moshën e mesme ndikon pothuajse në çdo pjesë të trupit dhe ndikimi i tij në shëndetin e zemrës mund të jetë shumë i dëmshëm.
Hormonet seksuale dhe kolesteroli janë të lidhura ngushtë. Trupi ynë përdor kolesterolin një substancë dyllore, e ngjashme me yndyrën, që prodhohet natyrshëm në mëlçi për të sintetizuar si estrogjenin, ashtu edhe testosteronin, “të cilët nga ana e tyre janë të dy të rëndësishëm në rregullimin e prodhimit të kolesterolit dhe eliminimit të kolesterolit nga gjaku”, shpjegon Dr Maghsoodi. “Prandaj, mund të shohim ndryshime të mëdha në vlerat e kolesterolit rreth moshës 50 vjeç, kur nivelet e këtyre hormoneve seksuale fillojnë të bien.”
Dr Francesco Lo Monaco, kardiolog në The National Heart Clinic në Harley Street, shpjegon më tej se, te gratë, “estrogjeni ndihmon mëlçinë të eliminojë kolesterolin LDL nga qarkullimi i gjakut, mbështet funksionimin e shëndetshëm të enëve të gjakut dhe përmirëson ndjeshmërinë ndaj insulinës [sa me efektivitet e eliminoni glukozën nga qarkullimi i gjakut]”.
Këto përfitime mbrojtëse shpjegojnë pse gratë priren të kenë profile më të shëndetshme të kolesterolit sesa burrat midis moshës 16 dhe 44 vjeç (46 për qind e grave kanë kolesterol të rritur, krahasuar me 53 për qind të burrave).
“Pastaj, rreth moshës 50 vjeç, gruaja mesatare kalon në menopauzë, duke shkaktuar një rënie të madhe të hormoneve seksuale”, shpjegon Dr Maghsoodi, ndërsa nivelet e estrogjenit bien me 65 deri në 80 për qind. Me zhdukjen e vetive të tij mbrojtëse, 77 për qind e grave të moshës 45 deri në 64 vjeç do të kenë kolesterol të lartë, krahasuar me 67 për qind të burrave.
“Kur nivelet e estrogjenit bien në moshën e mesme, enët e gjakut bëhen shumë më të ngushta, kolesteroli LDL fillon të rritet dhe ka më shumë gjasa të depozitohet në arteriet koronare”, thotë Dr Lo Monaco.
Ndryshimet hormonale të moshës së mesme prekin edhe burrat, megjithëse simptomat janë më pak dramatike, pasi këto ndryshime ndodhin më ngadalë.
“Burrat kanë humbur gradualisht rreth 1 për qind të testosteronit të tyre çdo vit që nga mosha 40 vjeç, kështu që deri në moshën 50 vjeç ndikimi në nivelet e tyre të kolesterolit mund të jetë i konsiderueshëm”, shpjegon Dr Maghsoodi.
“Te burrat, me uljen e testosteronit, ka humbje të masës muskulore dhe grumbullim të yndyrës viscerale, gjë që mund të rrisë rezistencën ndaj insulinës [një shenjë se trupi po has vështirësi në metabolizimin e glukozës], duke ndryshuar mënyrën se si trupi përpunon yndyrnat”, shton Dr Lo Monaco. “Përsëri, kjo është arsyeja pse shpesh u rekomandoj burrave që vijnë të më vizitojnë të konsultohen me andrologë, të cilët trajtojnë problemet që lidhen me hormonet mashkullore.”
Edhe ata që besojnë se po bëjnë gjithçka siç duhet mund të zbulojnë se nivelet e tyre të kolesterolit bëhen problematike me kalimin e moshës.
“Shpesh shoh pacientë që thonë: ‘Por unë nuk kam ndryshuar asgjë ende ushqehem mirë dhe shkoj në palestër’”, thotë Dr Maghsoodi. “Por kur ndodhin këto ndryshime hormonale, shpesh shohim që nivelet e LDL-së rriten. Prandaj, megjithëse është e rëndësishme të dimë vlerat tona kur jemi më të rinj, pas moshës 50 vjeç bëhet edhe më e rëndësishme që kolesteroli të kontrollohet çdo vit.”
Mëlçia jonë nuk arrin të përballojë ritmin
Rreth 80 për qind e kolesterolit tonë prodhohet brenda trupit nga mëlçia, “e cila është njëkohësisht fabrikë për prodhimin e kolesterolit dhe një qendër riciklimi për eliminimin e tij”, thotë Dr Maghsoodi.
“Estrogjeni ndihmon në rritjen e numrit të receptorëve të LDL-së në sipërfaqen e mëlçisë, duke i mundësuar organit të largojë grimcat ‘e këqija’ LDL nga qarkullimi i gjakut. Këto grimca merren nga mëlçia, ku kolesteroli metabolizohet dhe nxirret si bilë, dhe më pas përmes jashtëqitjes.”
Prandaj, kur estrogjeni i një gruaje bie gjatë perimenopauzës, kjo ka pasoja edhe për mëlçinë.
“Mendojeni grimcën LDL si një anije mallrash që transporton kolesterol nëpër qarkullimin e gjakut, dhe receptorin LDL si bankinën ku ajo ankorohet”, thotë Dr Maghsoodi. “Kur ka shumë receptorë, më shumë prej këtyre anijeve mund të ankorohen dhe të shkarkojnë ngarkesën e tyre në mëlçi për t’u përpunuar. Por, ndërsa nivelet e estrogjenit bien, anija e mallrave nuk ka ku ta shkarkojë ngarkesën, kështu që kolesteroli LDL mbetet në qarkullimin e gjakut në vend që të eliminohet, dhe kjo është arsyeja pse vlerat e kolesterolit rriten me moshën.”
Në mënyrë të ngjashme, te burrat, “mungesa e testosteronit në moshën e mesme mund të dëmtojë aftësinë e mëlçisë për të eliminuar siç duhet kolesterolin nga qarkullimi i gjakut, duke ndryshuar rrugë të caktuara të receptorëve, përfshirë receptorët LDL në mëlçi”, thotë Dr Maghsoodi.
Metabolizmi ynë ngadalësohet
Për më tepër, deri në momentin që arrijmë të 50-at, metabolizmi ka filluar të ngadalësohet si te burrat, ashtu edhe te gratë.
“Kjo ndodh pjesërisht për shkak të rënies së hormoneve seksuale, hormoneve të tiroides dhe hormonit të rritjes, që lidhet me moshën”, thotë Dr Maghsoodi. “Kur këto hormone nuk janë të pranishme ose janë në nivele më të ulëta, trupi ynë humbet aftësinë për ta depozituar yndyrën në mënyrë më të sigurt nën lëkurë, gjë që përgjithësisht është një mënyrë më e shëndetshme për ta mbajtur atë.
“Në vend të kësaj, nga mosha e mesme e më tej, yndyra e tepërt ka më shumë gjasa të grumbullohet rreth organeve të brendshme – e njohur si yndyrë viscerale – përfshirë rreth mëlçisë, gjë që mund të ndikojë në aftësinë e saj për të eliminuar kolesterolin nga gjaku.
“Për më tepër, yndyra viscerale prish mënyrën se si mëlçia përpunon kolesterolin, gjë që mund të çojë në nivele më të larta të kolesterolit LDL që mbeten në qarkullimin e gjakut. Ndërkohë, grumbullimi i yndyrës brenda mëlçisë, atë që shumica e njerëzve e njohin si mëlçi të dhjamosur, mund të çojë në rezistencë ndaj insulinës, duke çrregulluar mënyrën se si mëlçia përpunon dhe eliminon kolesterolin.”
A duhet të marrim statina apo të provojmë fillimisht ndryshimet në stilin e jetesës?
Dr Maghsoodi sheh shumë pacientë që hezitojnë të marrin statina për shkak të efekteve anësore të raportuara, por kur bëhej fjalë për shëndetin e saj, ajo nuk hezitoi.
“Jam 52 vjeç dhe jam grua në postmenopauzë, dhe kur kolesteroli im u kontrollua së fundmi, ishte 6.5 mmol/L. Menjëherë i kërkova mjekut tim të përgjithshëm të m’i përshkruante.”
“Pjesën më të madhe të kohës në klinikë e kaloj duke i bindur njerëzit të marrin statina pa pasur frikë nga efektet anësore”, shton ajo. “Gjithmonë e përdor veten si shembull dhe kam arritur të bind të paktën 95 për qind të atyre që hezitojnë të marrin statina.”
“Çdo medikament ka efekte anësore, por ato ndodhin rrallë. Dhe nëse ndodhin, ato mund të menaxhohen dhe ne jemi këtu për t’ju mbështetur gjatë gjithë trajtimit me statina. Disa njerëz ende këmbëngulin se nuk do t’i marrin statinat dhe shpesh kthehen pas disa vitesh për t’i kërkuar.”
Nëse dikush dëshiron të mos marrë statina, mund të provojë masa që lidhen me stilin e jetesës. Megjithatë, Dr Maghsoodi thekson se dieta, nëse funksionon, funksionon vetëm deri në një nivel të caktuar, zakonisht duke ulur kolesterolin LDL me rreth 10 ose 15 për qind.
“Problemi është se shpesh na nevojitet një ulje prej rreth 40 deri në 50 për qind e kolesterolit LDL për të reduktuar rrezikun e një ngjarjeje kardiovaskulare gjatë 10 viteve të ardhshme. Nëse dikush dëshiron të provojë ndryshimin e stilit të jetesës në vend të marrjes së statinave, duhet ta provojë për tre deri në maksimum gjashtë muaj përpara se të përsërisë analizat e gjakut. Nëse nuk ka parë përmirësim, duhet ta rishqyrtojë vendimin e tij.”
Cila është më efektive: dieta apo aktiviteti fizik?
“Me një fjalë, dieta”, thotë Dr Maghsoodi.
“Dieta është më efektive kur bëhet fjalë për uljen e LDL-së në gjak, dhe sa më pak yndyra të ngopura të merrni dhe sa më pak karbohidrate të konsumoni, aq më mirë. Megjithatë, duhet pasur parasysh se nëse karbohidratet reduktohen në mënyrë tepër të madhe, kjo mund ta ngatërrojë mëlçinë dhe ta bëjë atë të prodhojë më shumë kolesterol të keq, që do të thotë se dietat keto dhe dietat me shumë pak karbohidrate, edhe pse ju ulin peshën, nuk janë të mira për shëndetin kardiovaskular në planin afatgjatë.”
Kur bëhet fjalë për ushqimin, Dr Lo Monaco këshillon “reduktimin e yndyrave të ngopura [që gjenden në mishin e kuq dhe ushqimet e skuqura] dhe yndyrave trans [që gjenden në ëmbëlsirat dhe biskotat e blera në dyqan, si dhe në disa margarina], si dhe rritjen e konsumit të yndyrave të pangopura dhe ushqimeve të pasura me fibra, si perimet, frutat, arrat, fasulet dhe farat”.
Kjo nuk do të thotë se aktiviteti fizik nuk luan rol në ruajtjen e niveleve të shëndetshme të kolesterolit.
“Ajo që bën lëvizja e rregullt është të ndryshojë madhësinë dhe dendësinë e grimcave LDL, duke i zhvendosur ato drejt një gjendjeje më të madhe, më pak të dendur dhe ‘me push’”, thotë Dr Maghsoodi.
“Këto grimca e kanë më të vështirë të depërtojnë dhe të ngjiten brenda hapësirave të vogla mikroskopike të mureve të arterieve. Aktiviteti fizik gjithashtu rrit kolesterolin HDL kolesterolin tonë të mirë dhe ul trigliceridet, ndërsa ofron edhe përfitime të tjera për shëndetin kardiovaskular, pasi ul presionin e gjakut dhe e mban muskulin e zemrës të shëndetshëm.”
Është e rëndësishme të mos anashkalohen as faktorë të tjerë që ndikojnë në shëndetin e zemrës në moshën e mesme.
“Një faktor i stilit të jetesës që mendoj se shpesh nënvlerësohet është stresi kronik”, thotë Dr Lo Monaco.
“Stresi i vazhdueshëm mund të aktivizojë rrugët neurohormonale dhe inflamatore dhe mund të ndikojë negativisht te kolesteroli dhe mënyra se si ai grumbullohet në muret e arterieve.”/TheTelegraph
