Edhe pse jo i gjithë rreziku ynë për të zhvilluar demencë është në kontrollin tonë, revista mjekësore The Lancet ka deklaruar se pothuajse gjysma e gjasave që dikush të zhvillojë këtë gjendje varet nga 14 faktorë të stilit të jetesës që potencialisht mund të ndryshohen.
Këto përfshijnë kontrollin e kolesterolit LDL, parandalimin dhe trajtimin e humbjes së dëgjimit, si dhe mbajtjen e një aktiviteti fizik të rregullt.
Këto udhëzime janë të fokusuara kryesisht te personat në moshën e mesme (40–60 vjeç), dhe komenti i vetëm për “vitet e hershme” është se ata që kanë marrë një arsim më të mirë si fëmijë kanë 5% më pak gjasa për të zhvilluar demencë.
Por, duke shkruar për The Lancet në vitin 2024, shkencëtarët nga ekipi Next Generation Brain Health (NGBH) thonë se kanë identifikuar “disa faktorë me përparësi të lartë që mund të ndryshohen gjatë rininë së hershme, dhe kanë hartuar pesë rekomandime kyçe për promovimin e shëndetit të trurit, që variojnë nga niveli individual deri te politikat publike.”
Duke analizuar të dhëna nga 15 vende në gjashtë kontinente, studiuesit zbuluan se shumë nga faktorët e rrezikut për demencë nisin më herët sesa mendohej.
“80% e adoleshentëve që janë me obezitet do të mbeten të tillë edhe në moshë madhore,” tha grupi për The Conversation.
“E njëjta gjë vlen edhe për presionin e lartë të gjakut dhe mungesën e aktivitetit fizik. Po ashtu, praktikisht të gjithë të rriturit që pinë duhan apo konsumojnë alkool e kanë nisur këtë sjellje të dëmshme gjatë adoleshencës ose përreth saj.”
Humbja e shikimit, ndotja e ajrit dhe mungesa e përmendur më lart e arsimimit janë më pak të studiuara te të rinjtë, veçanërisht për sa i përket lidhjes së tyre me rrezikun për demencë, argumentojnë ata në artikullin e tyre për The Lancet.
Ata theksojnë se aftësitë njohëse të një personi në moshën 11-vjeçare lidhen me rrezikun e tij për të zhvilluar demencë në moshën 70-vjeçare; gjithnjë e më shumë kërkime po tregojnë lidhje midis gjithçkaje, nga neglizhenca gjatë fëmijërisë, te pirja e duhanit nga nëna gjatë shtatzënisë, dhe zhvillimit të demencës.
Kjo do të thotë se rreziku për demencë mund të fillojë që në foshnjëri. Por, argumentojnë studiuesit, shumë studime për demencën nisin nga mosha e mesme, duke shtrembëruar rekomandimet drejt një audience më të vjetër.
“Të rriturit e rinj (18–39 vjeç) janë një popullatë e shpërfillur në kërkimin shkencor dhe në politikëbërjen për demencën, megjithëse janë shumë të ekspozuar ndaj disa faktorëve të njohur të rrezikut që mund të ndryshohen,” tha grupi.
Është zhgënjyese të mendosh se shumë nga faktorët e rrezikut për demencë që mund të ndryshohen mund të kenë nisur përpara se ti të kishe ndonjë mundësi të pajtoheshe me to (edhe pse ende nuk dihet saktësisht se sa shumë ndikojnë, apo deri në çfarë moshe; kjo është ajo që ekspertët argumentojnë se duhet të studiojmë).
Por edhe tek të rriturit, faktorët ekzistues të rrezikut për demencë në moshën e mesme nuk janë plotësisht nën kontrollin tonë. Ata përfshijnë gjëra si depresioni, lëndimi traumatik i trurit dhe humbja e dëgjimit.
Qëllimi nuk është të dëshpërohen njerëzit dhe të mos përpiqen të ulin rrezikun për demencë sa më herët që të jetë e mundur, thonë studiuesit.
Në vend të kësaj, bëhet fjalë për inkurajimin e politikave më të mira (siç është bërja e arsimit, përfshirë arsimin pas-sekondar, falas) dhe përmirësimin e kujdesit komunitar (si sigurimi që njerëzit me humbje të dëgjimit të mos përjashtohen nga jeta sociale), përkrah përmirësimit vetjak (siç është mbajtja e helmetës kur është e nevojshme).
Por të bësh sikur nuk e sheh ose të mos veprosh në mënyrë të koordinuar përballë rritjes së rrezikut për demencë te të rinjtë nuk do të ndihmojë, thonë studiuesit e NGBH.
Dhe, siç i thanë The Conversation, “edhe pse nuk është kurrë vonë për të ndërmarrë hapa për të ulur rrezikun e demencës, gjithashtu nuk është asnjëherë shumë herët për të filluar.” / Huff Post – Syri.net
