Kryeministri i Malit të Zi, Milojko Spajiç, vijon të mos sqarojë se cilat janë dy vendet e rajonit që, sipas tij, po përgatisin veprimtari hibride për destabilizimin e vendit.
Agjencia serbe “Beta” raporton këtë të shtunë se heshtja e Spajiçit ka sjellë interpretime kundërshtuese dhe reagime politike në Podgoricë, Beograd dhe Tiranë. Televizioni publik malazez, RTCG, duke cituar burime të larta të ekzekutivit, shkruan se Shqipëria nuk ishte një nga vendet që kishte parasysh kryeministri.
Sipas këtij raportimi, Edi Rama kërkoi sqarime nga Qeveria malazeze dhe nga Podgorica iu komunikua se pretendimi për Shqipërinë nuk ishte i vërtetë. Ministri i Jashtëm shqiptar, Ferit Hoxha, deklaroi se Shqipëria nuk është dhe nuk mund të jetë pjesë e asnjë skenari destabilizues kundër Malit të Zi, vend fqinj, aleat në NATO dhe partner në procesin e integrimit evropian.
Polemika nisi pasi gazeta “Vijesti”, duke iu referuar katër burimeve, raportoi se Spajiç kishte nënkuptuar Shqipërinë dhe Serbinë. Gazeta “Dan” publikoi një version tjetër, duke përmendur Serbinë dhe Kroacinë. Presidenti serb Aleksandar Vuçiç mohoi përfshirjen e Beogradit dhe tha se Spajiç mund të kishte pasur parasysh Kroacinë.
Ndërkohë, Qendra Digjitale Forenzike e Malit të Zi e cilëson Serbinë si aktorin kryesor të kërcënimeve hibride, por thotë se nuk ka evidentuar ndikim të ngjashëm nga Shqipëria apo Kroacia.
Presidenti Jakov Milatoviç ka kërkuar mbledhjen urgjente të Këshillit të Mbrojtjes dhe Sigurisë, ndërsa Spajiç kërkon që më parë të mblidhet Këshilli i Sigurisë Kombëtare.
Deri në një sqarim zyrtar nga kryeministri, pretendimi se bëhet fjalë për Shqipërinë dhe Serbinë mbetet vetëm raportim mediatik, jo akuzë zyrtare.
Katër burime, dy shtete dhe një dashuri e pazakontë
Kryeministri Milojko Spajiç nuk e kishte fjalën për Shqipërinë kur deklaroi dje se mbyllja e kapitujve të rinj në negociatat mes Malit të Zi dhe Bashkimit Europian do të shoqërohej me veprimtari hibride të koordinuara, në të cilat janë përfshirë strukturat zyrtare të dy vendeve të rajonit. Kjo i është konfirmuar Portalit RTCG nga burime të larta të pushtetit ekzekutiv.
Megjithatë, ky informacion e bën historinë më interesante sesa duket në pamje të parë, pasi gjatë 24 orëve të fundit në hapësirën politike dhe mediatike të Malit të Zi nuk po diskutohet vetëm se për cilat dy shtete e kishte fjalën kryeministri.
Para syve tanë po ndërtohet diçka tjetër: nga një informacion sigurie po krijohet një konstruksion shumë më i gjerë politik, që flet për “minimin” e qeverisë nga brenda, për zyrtarë nën ndikim të jashtëm, për rrëzimin e mundshëm të koalicionit qeverisës dhe për Serbinë e Shqipërinë si shtetet që pretendohet se qëndrojnë pas këtij operacioni.
Problemi është se të paktën një pjesë e rëndësishme e këtij konstruksioni nuk është e vërtetë.
Sipas informacioneve që RTCG ka marrë nga burime brenda qeverisë, Shqipëria nuk është shteti të cilit i referohej Spajiçi. Nga sot kanë mbërritur edhe reagime nga Shqipëria, të cilat i përgënjeshtrojnë këto raportime.
Sipas informacioneve tona, pasi në publik u shfaqën pretendimet se Shqipëria ishte një nga shtetet që përfshihej në paralajmërimin e kryeministrit, kryeministri shqiptar Edi Rama kërkoi shpjegime nga qeveria malazeze për origjinën e këtij informacioni. Nga Podgorica iu bë e ditur se bëhej fjalë për një të pavërtetë.
Pra, “informacioni” mediatik kaloi kufirin dhe u shndërrua në një çështje diplomatike.
Dhe burimi i këtij informacioni ishte gazeta “Vijesti”.
Katër burime që “dinë më mirë”
“Vijesti” raportoi fillimisht se Serbia dhe Shqipëria ishin shtetet për të cilat kishte folur Spajiçi, duke pretenduar se informacioni ishte konfirmuar nga disa burime. Në shkrimin e sotëm, gazeta saktësoi se bëhej fjalë për katër burime.
Një ditë më vonë, gazeta “Dan” publikoi një version krejtësisht tjetër: Serbia dhe Kroacia.
Sigurisht, mund të ndodhë që burimet gazetareske të japin informacione të ndryshme. Kjo është pjesë e profesionit. Por për “Vijesti”-n ekziston një problem i vogël: kjo nuk është hera e parë, brenda vetëm pak ditësh, që burimet e saj anonime “dinë” diçka që nuk konfirmohet nga ata të cilëve u atribuohet informacioni.
Më pak se dy javë më parë ndodhi një situatë pothuajse identike.
Më 16 gusht, “Vijesti” publikoi rezultatet e një sondazhi politik, të cilin ia atribuoi agjencisë “Spektrum Analitika”. Edhe atëherë, autenticiteti i të dhënave, sipas gazetës, ishte konfirmuar “nga disa burime”.
Por shumë shpejt reagoi vetë “Spektrum Analitika”.
Agjencia deklaroi se nuk ua kishte dorëzuar të dhënat mediave, nuk e kishte miratuar publikimin e tyre, nuk qëndronte pas të dhënave të paraqitura në artikull dhe nuk e konfirmonte autenticitetin e tyre si rezultate të një sondazhi zyrtar të kompanisë.
Ajo theksoi gjithashtu se të dhënat e publikuara nuk përfaqësonin rezultate përfundimtare, të verifikuara metodologjikisht dhe të destinuara për publikim.
Pra, në një rast, “disa burime” konfirmuan një sondazh pas të cilit nuk qëndronte kompania së cilës i ishte atribuuar.
Dy javë më vonë, katër burime konfirmuan Shqipërinë, ndërsa burime të larta të qeverisë thonë se ajo nuk ishte përmendur fare në informacionet të cilave iu referua kryeministri.
Në gazetari, burimi anonim është një mjet legjitim. Por anonimati nuk është një shkop magjik që e shndërron një pretendim në fakt. Sa më serioz të jetë pretendimi, aq më e madhe është nevoja për verifikim.
Veçanërisht kur pasoja nuk është një gabim i parëndësishëm gazetaresk, por një incident diplomatik mes dy shteteve.
Çfarë tha në të vërtetë Spajiçi?
Kryeministri nuk përmendi asnjë shtet.
Ai nuk tha as se brenda qeverisë ka ministra apo zëvendëskryeministra që marrin pjesë në veprimtari hibride kundër Malit të Zi.
Mesazhi i tij ishte i qartë: ekzistojnë “informacione serioze operative të sigurisë” se mbyllja e paralajmëruar e kapitujve të rinj të negociatave me Bashkimin Europian do të shoqërohet me veprimtari hibride të koordinuara nga strukturat zyrtare të dy shteteve të rajonit.
Ai shtoi gjithashtu se këto veprimtari synojnë destabilizimin e Malit të Zi, me mbështetjen e pritshme të disa aktorëve politikë dhe të një pjese të skenës mediatike brenda vendit.
Në fund, Spajiçi deklaroi se përpjekjet për destabilizim nuk do ta ndryshojnë kursin dhe as nuk do ta ndalin rrugën europiane të Malit të Zi.
Askund nuk përmendet një ministër që punon kundër shtetit. Askund nuk përmendet një zëvendëskryeministër i shantazhuar me materiale komprometuese. Askund nuk paralajmërohet shpërbërja e qeverisë.
Të gjitha këto u shfaqën më vonë.
Nga dy shtete te “tradhtarët” e brendshëm
Shkrimi i “Vijesti”-t ndjek pikërisht këtë rrugë.
Duke iu referuar burimeve nga sektori i sigurisë, gazeta flet për një zyrtar të lartë të qeverisë, i cili pretendohet se është nën ndikimin e personave të lidhur me strukturat kriminale, për informacione komprometuese që dyshohet se ata zotërojnë dhe për një krizë të mundshme brenda koalicionit qeverisës.
Është një gjë të raportosh se shërbimet po verifikojnë informacione të caktuara dhe krejt tjetër të ndërtosh mbi to një narrativë politike, në fund të së cilës lexuesi duhet të arrijë në përfundimin se qeveria po rrëzohet nga jashtë dhe nga brenda.
Në këtë mënyrë identifikohen shtetet, autorët e mundshëm vendas dhe madje edhe rezultati i mundshëm politik.
Veçanërisht kur kryeministri nuk ka thënë asgjë të tillë.
Por këtu historia bëhet edhe më interesante.
Dashuria e pazakontë mes “Vijesti”-t dhe botës së biznesit të Vuçiçit
Nëse gjatë muajve të fundit “Vijesti”-n e lexojmë vetëm nga pikëpamja politike, Aleksandar Vuçiçi duket pothuajse si kundërshtari i saj natyror.
Beogradi përshkruhet si burim presioni politik, flitet për ndërhyrjen e Serbisë në punët e brendshme të Malit të Zi, deklaratat e Vuçiçit analizohen pothuajse çdo ditë, ndërsa politikanët e afërt me presidentin serb trajtohen si zgjatime të politikës së tij.
E gjithë kjo do të ishte legjitime, sepse një media ka të drejtë dhe detyrim të shqyrtojë në mënyrë kritike çdo pushtet.
Por ekziston edhe një anë tjetër, shumë më pak e zhurmshme, e kësaj marrëdhënieje, e cila ngre dyshime për të gjithë këtë qasje.
Bëhet fjalë për anën e biznesit.
Në faqet e së njëjtës “Vijesti”, më 24 gusht, pothuajse pranë njëra-tjetrës, u shfaqën materiale promovuese të kompanisë MTEL dhe të bankës ALTA.
MTEL-i nuk është një kompani e zakonshme private nga Serbia. MTEL-i malazez është pjesë e grupit “Telekom Srbija”, një kompani në të cilën Republika e Serbisë zotëron 58,11 për qind të aksioneve.
Edhe më interesant është rasti i bankës ALTA.
Vetëm dy javë më parë, “Vijesti” kishte publikuar një shkrim me titullin “Ndaloni bashkëpunimin me bankën e afërt me Vuçiçin”, duke e përshkruar pikërisht kështu bankën ALTA.
Pra, këto ishin pretendimet e vetë “Vijesti”-t.
Por më 24 gusht, në “Vijesti” u publikua një material promovues i bankës ALTA.
Asgjë prej këtyre nuk është në vetvete e paligjshme. As bashkëpunimi tregtar nuk nënkupton automatikisht ndikim mbi politikën editoriale. Do të ishte e papërgjegjshme të pretendohej e kundërta pa prova.
Por është e vështirë të mos vërehet ironia.
Vuçiçi, me sa duket, është problem kur shfaqet në rubrikën politike, ndërsa rrethi i interesave të biznesit pranë tij është shumë i mirëpritur në rubrikën “Marketing biznesi”.
Vuçiçi si kërcënim politik dhe partner biznesi
Kjo pyetje, në fakt, nuk është e re.
Më parë është ngritur publikisht pyetja se si një media, e cila prej vitesh flet në mënyrë tepër kritike për ndikimin politik të pushtetit në Beograd, në të njëjtën kohë nuk ka asnjë problem me marrëdhëniet tregtare me kompani që janë pjesë e sistemit shtetëror serb.
Këtë pyetje e kanë ngritur edhe politikanë të cilët “Vijesti” i kritikon rregullisht dhe shumë ashpër.
Kryediplomati shqiptar Ferit Hoxha përgënjeshtroi raportimin e “Vijesti”-t se Shqipëria është përfshirë në kërcënimet hibride kundër Malit të Zi.
Përgjigjja nuk është asnjëherë veçanërisht e ndërlikuar: media do të thotë se marketingu nuk ka lidhje me politikën editoriale. Dhe kjo mund të jetë plotësisht e vërtetë.
Por atëherë i njëjti standard duhet të vlejë për të gjithë.
Nëse një marrëdhënie biznesi me një kompani të lidhur me një shtet nuk tregon asgjë për raportin politik ndaj atij shteti, atëherë as lidhjet e biznesit të aktorëve të tjerë nuk mund të paraqiten automatikisht si provë politike.
Por nëse lidhjet ekonomike janë të rëndësishme kur flitet për ndikimin politik të Serbisë në Malin e Zi, atëherë publiku ka të drejtë të dijë edhe përmasat e marrëdhënieve tregtare të mediave të mëdha malazeze me kompanitë e të njëjtit sistem që ato kritikojnë.
Jo për të arritur paraprakisht në një përfundim, por pikërisht për të shmangur një përfundim të paracaktuar.
Një moment interesant
E gjithë kjo po ndodh në një kohë kur Mali i Zi po hyn në fazën përfundimtare të integrimit europian.
Në korrik u mbyllën përkohësisht edhe dy kapituj të tjerë negociues, kapitujt 8 dhe 29, duke e çuar në 18 numrin e përgjithshëm të kapitujve të mbyllur përkohësisht.
Në fillim të shtatorit mund të krijohen kushtet për mbylljen e katër kapitujve të tjerë. Me fjalë të tjera, procesi europian, pavarësisht të gjitha tensioneve politike, po vazhdon.
Pikërisht në këtë moment kemi një seri interesante ngjarjesh.
Fillimisht publikohet një sondazh, “autenticiteti” i të cilit konfirmohet nga disa burime anonime, por më pas distancohet vetë agjencia së cilës i atribuohet. Më pas publikohet pretendimi për Shqipërinë, sërish i konfirmuar nga burime anonime, ndërsa nga nivelet më të larta të pushtetit ekzekutiv mbërrin një informacion krejtësisht i ndryshëm.
Në të njëjtën kohë, mesazhi i kryeministrit për çështjet e sigurisë zgjerohet, pa asnjë bazë, në një histori për njerëz brenda qeverisë që mund të punojnë për rrëzimin e saj.
Dhe po në të njëjtën kohë, zëri politikisht më kritik ndaj Vuçiçit nuk ka asnjë problem që në faqet e tij të reklamojë MTEL-in dhe një bankë që vetë e kishte përshkruar vetëm disa ditë më parë si “të afërt me Vuçiçin”.
Ndoshta e gjithë kjo është rastësi. Por në gazetarinë serioze janë pikërisht rastësitë ato që verifikohen.
Malli më i shtrenjtë është pavarësia
Problemi këtu nuk është MTEL-i dhe as banka ALTA. Një media private duhet të sigurojë të ardhura dhe askush i arsyeshëm nuk do ta kritikonte një gazetë pse shet hapësira reklamimi.
Problemi lind kur media vendoset njëkohësisht në pozitën e arbitrit moral, duke matur çdo kontakt, marrëdhënie biznesi apo afërsi politike të të tjerëve me Beogradin, ndërsa marrëdhëniet e veta tregtare i shpall krejtësisht të parëndësishme.
Atëherë pyetja nuk është më se kush reklamon. Pyetja është nëse ekziston qëndrueshmëri në standarde.
Sepse, nëse Vuçiçi përfaqëson një rrezik kaq serioz për pavarësinë politike dhe mediatike të Malit të Zi, siç sugjerohet çdo ditë, atëherë do të ishte interesante të dihej se përse paratë e kompanive të lidhura me sistemin e tij politik dhe ekonomik nuk konsiderohen çështje transparence.
Nëse këto para nuk kanë asnjë lidhje me politikën, atëherë e njëjta prezumim pafajësie duhet të zbatohet bujarisht edhe ndaj të tjerëve.
Sepse thelbi është pikërisht ky: Vuçiçi nuk mund të jetë njëkohësisht helm politik dhe vitaminë marketingu.
Rruga europiane është realitet, jo titull
Mali i Zi i ka hapur të 33 kapitujt negociues dhe ka mbyllur përkohësisht 18 prej tyre. Ai mbetet vendi udhëheqës i procesit të anëtarësimit në Bashkimin Europian.
Prandaj, lufta politike sot nuk zhvillohet vetëm në qeveri, në parlament apo brenda partive. Ajo zhvillohet edhe rreth çështjes se kush do t’ia shpjegojë publikut se çfarë po ndodh realisht.
Nëse informacioni i pasaktë se Shqipëria ishte shteti të cilit i referohej kryeministri publikohet si informacion i besueshëm, pasoja nuk është thjesht një titull i gabuar. Informacioni ka mbërritur tashmë në Tiranë dhe ka krijuar nevojën për sqarime mes dy qeverive.
Nëse deklaratës së kryeministrit më pas i shtohen pretendime anonime për zyrtarë që mund ta destabilizojnë qeverinë nga brenda, atëherë nga një informacion sigurie fillon të ndërtohet një skenar politik.
Dhe nëse, për më tepër, e gjithë kjo ndodh në një media që paralajmëron vazhdimisht për ndikimin politik të Serbisë së Vuçiçit, ndërsa njëkohësisht bashkëpunon me kompani të sistemit shtetëror serb dhe me një bankë që vetë e përshkruan si të afërt me Vuçiçin, atëherë pyetja për transparencën nuk është provokim tabloid.
Përkundrazi.
Është pikërisht pyetja që “Vijesti”, nëse do të bëhej fjalë për dikë tjetër, ndoshta do ta ngrinte e para.
Dhe duhet ta ngrejë. Vetëm se këtë herë duhet t’ia drejtojë vetes.
Sepse ndoshta “ironia” më e madhe e gjithë kësaj historie nuk qëndron te fakti se katër burime anonime nuk arritën të përcaktonin saktë shtetin e dytë.
Shumë më interesant është fakti se media që prej vitesh e paralajmëron Malin e Zi të ruhet nga ndikimi politik i Vuçiçit, duket se shqetësohet shumë më pak nga bashkëpunimi me sistemin ekonomik të lidhur me të njëjtin pushtet.
Kjo lidhje mund të mos dëshmojë në vetvete ndikim politik. Por dëshmon diçka tjetër: mes armiqësive të deklaruara publikisht dhe interesave të biznesit ndonjëherë ekziston një marrëdhënie shumë më e ngrohtë nga sa mund të mendojë lexuesi duke u nisur vetëm nga titujt.
Prandaj, herën tjetër kur burimet anonime të “Vijesti”-t t’u shpjegojnë qytetarëve se kush nga Beogradi po e destabilizon Malin e Zi, ndoshta nuk është e pavend të ngrihet një pyetje krejtësisht gazetareske:
Kush e financon realisht hapësirën nga e cila bëhen këto pretendime?/Top Channel
