Në analet e historisë së Luftës së Ftohtë, data 1 maj nuk lidhet vetëm me paradat e forcës në Sheshin e Kuq, por edhe me një nga krizat më të thella dhe më të sikletshme diplomatike mes dy superfuqive globale. Më 1 maj 1960, rrëzimi i një avioni spiun amerikan mbi territorin sovjetik shkatërroi fasadën e paqes dhe e çoi botën një hap më pranë konfliktit të hapur.
Misioni i “paprekshëm” që përfundoi në rënie
Në kulmin e tensioneve globale, CIA amerikane kishte një armë sekrete: avionin spiun Lockheed U-2. I dizajnuar për të fluturuar në lartësi ekstreme prej mbi 21,000 metrash, ky avion konsiderohej i paprekshëm nga radarët dhe raketat kundërajrore sovjetike të kohës. Detyra e tij ishte jetike: fotografimi i bazave ushtarake dhe instalimeve sekrete bërthamore thellë brenda Bashkimit Sovjetik.
Mëngjesin e 1 majit, piloti veteran Francis Gary Powers u ngrit në fluturim për një mision të tillë. Por teknologjia sovjetike kishte avancuar në fshehtësi. Teksa fluturonte mbi qytetin e Sverdlovskut (sot Jekaterinburg), avioni i tij u gjurmua dhe u godit nga një raketë e re tokë-ajër e tipit S-75 Dvina. Avioni u shkatërrua, por Powers arriti të mbijetonte duke u hedhur me parashutë, për t’u kapur menjëherë rob nga forcat sovjetike.
“Gënjeshtra meteorologjike” dhe kurthi i Hrushovit
Në Uashington, administrata e Presidentit Dwight D. Eisenhower, e bindur se asnjë pilot nuk mund t’i mbijetonte një rënieje nga ajo lartësi, vendosi të mbulonte ngjarjen. Shtëpia e Bardhë lëshoi një deklaratë zyrtare duke pretenduar se një “avion i NASA-s për kërkime meteorologjike” kishte humbur kursin për shkak të një defekti me oksigjenin dhe ishte zhdukur.
Këtu hyri në lojë mjeshtëria strategjike e udhëheqësit sovjetik, Nikita Hrushov. Ai e lejoi Uashingtonin të thellohej në këtë gënjeshtër publike për disa ditë. Më pas, në një lëvizje që tronditi botën, Hrushovi doli para komunitetit ndërkombëtar me provat e pakundërshtueshme: pajisjet e spiunazhit ishin rikuperuar dhe, çka ishte më rëndësishmja, piloti amerikan ishte gjallë dhe kishte rrëfyer gjithçka.
“Ata pretenduan se ishte një avion i humbur moti. Çfarë gënjeshtre qesharake!” – do të deklaronte Hrushovi, duke i shkaktuar SHBA-së një nga poshtërimet më të rënda diplomatike të shekullit.
Kolapsi i samitit të Parisit
Pasoja e menjëhershme e këtij incidenti ishte shkatërruese për diplomacinë ndërkombëtare. Vetëm pak ditë më vonë, ishte planifikuar Samiti i Katër Fuqive në Paris (SHBA, BRSS, Britani e Madhe dhe Francë) për të diskutuar çarmatimin dhe statusin e Berlinit.
Samiti dështoi sapo filloi. Hrushovi kërkoi një falje publike dhe ndërprerjen e menjëhershme të fluturimeve të spiunazhit. Kur Presidenti Eisenhower refuzoi të kërkonte falje zyrtare, delegacioni sovjetik braktisi tryezën, duke “ngrirë” sërish Luftën e Ftohtë në nivelet e saj më të ashpra.
Epilogu në “Urën e Spiunëve”
Francis Gary Powers u gjykua në Moskë në një proces publik dhe u dënua me 10 vjet heqje lirie. Megjithatë, ai kreu vetëm rreth dy vjet. Më 10 shkurt 1962, në një skenë që do të frymëzonte dhjetëra libra e filma hollivudianë, Powers u shkëmbye me oficerin e lartë të KGB-së, Rudolf Abel.
Shkëmbimi u bë në mes të mjegullës së mëngjesit mbi Urën Glienicke në Berlin – e njohur që prej asaj dite si “Ura e Spiunëve” – duke mbyllur kështu një nga kapitujt më të errët dhe më intrigues të përplasjes mes dy blloqeve.
