Pas 30 vitesh kërkimesh, shkencëtarët kanë ndihmuar në zhvillimin e trajtimit të parë për një sëmundje të rrallë dhe shpesh vdekjeprurëse të trurit, ndërsa provat klinike kanë treguar përmirësime premtuese në lëvizshmëri.
FDA ka miratuar ilaçin e parë të krijuar për të trajtuar drejtpërdrejt sëmundjen e Aleksandrit, një çrregullim neurologjik jashtëzakonisht i rrallë, që dëmton në mënyrë progresive sistemin nervor dhe mund të jetë fatal. Trajtimi, i quajtur Zanvastro, përfaqëson një përparim të rëndësishëm për pacientët, të cilët më parë nuk kishin alternativa të tjera përveç trajtimeve që lehtësonin simptomat.
Sëmundja e Aleksandrit mund të ndikojë në lëvizje, të menduar dhe funksione automatike të trupit, si frymëmarrja dhe rrahjet e zemrës. Zanvastro është trajtimi i parë dhe i vetmi i miratuar që ndryshon ecurinë e sëmundjes, që do të thotë se ai synon një proces biologjik themelor përgjegjës për sëmundjen, në vend që thjesht të lehtësojë pasojat e saj.
Ilaçi u zhvillua falë më shumë se tri dekadave kërkimesh shkencore në Shkollën e Mjekësisë Veterinare të Universitetit të Wisconsin-Madison dhe në Qendrën Waisman. Një pjesë e madhe e këtij kërkimi u krye në laboratorin e Albee Messing, profesor emeritus i bioshkencave krahasuese dhe ish-drejtor i Qendrës Waisman, zbulimet e të cilit ndihmuan në bërjen të mundur të këtij trajtimi. Në zhvillimin e ilaçit bashkëpunoi edhe kompania farmaceutike Ionis Pharmaceuticals.
Provat klinike dhanë rezultate inkurajuese. Pacientët që morën Zanvastro përgjithësisht përjetuan stabilizim të funksionit të tyre motorik, ndërsa disa prej tyre treguan përmirësime në aftësinë për të lëvizur.
“Kjo është një ditë e mrekullueshme dhe e shumëpritur për komunitetin e personave të prekur nga sëmundja e Aleksandrit”, thotë Messing.
Sëmundja e Aleksandrit: një çrregullim i rrallë dhe shkatërrues i trurit
Sëmundja e Aleksandrit prek më pak se një në çdo një milion njerëz në mbarë botën. Edhe pse është jashtëzakonisht e rrallë, pasojat e saj mund të jenë të rënda, me simptoma që ndërhyjnë gradualisht në aktivitetet e përditshme dhe në funksionet jetësore të trupit.
Personat me këtë çrregullim mund të zhvillojnë kriza epileptike, të humbasin aftësi zhvillimore të fituara më parë, të kenë vështirësi gjithnjë e më të mëdha në ecje ose lëvizje dhe të hasin probleme me të folurin ose gëlltitjen. Disa prej tyre zhvillojnë gjithashtu rritje të rrezikshme të presionit brenda trurit.
Sëmundja nuk ndjek një ecuri të vetme dhe të parashikueshme. Simptomat mund të shfaqen fillimisht gjatë foshnjërisë, fëmijërisë ose moshës së rritur, ndërsa ashpërsia dhe përparimi i tyre mund të ndryshojnë në varësi të moshës në të cilën shfaqet sëmundja.
Për dekada me radhë, mjekët mund të ofronin kujdes mbështetës dhe trajtime për lehtësimin e simptomave të veçanta, por nuk kishin asnjë ilaç të miratuar që të synonte vetë sëmundjen.
Një zbulim i papritur zbuloi shkakun gjenetik
Zbulimi i madh mund të gjurmohet te kërkimet që Messing kreu së bashku me Michael Brenner, profesor emeritus i neurobiologjisë në Universitetin e Alabamës në Birmingham. Në fund të viteve 1990, puna e tyre identifikoi ndryshimet gjenetike përgjegjëse për sëmundjen e Aleksandrit, duke u dhënë shkencëtarëve një objektiv biologjik të përcaktuar për zhvillimin e trajtimeve.
Zbulimi nisi nga një rezultat i papritur në minj laboratorikë.
Messing dhe Brenner kishin krijuar gjenetikisht minj që prodhonin sasi jashtëzakonisht të larta të një proteine të njohur si proteina acidike fibrilare gliale (GFAP). Kjo proteinë gjendet normalisht te astrocitet, qeliza të specializuara që ndihmojnë në mbështetjen dhe ruajtjen e funksionimit të shëndetshëm të trurit dhe palcës kurrizore.
Për habinë e studiuesve, minjtë e modifikuar zhvilluan depozitime jonormale të proteinave në të gjithë trurin. Këto depozitime u shfaqën brenda astrociteve dhe ngjanin shumë me anomalitë karakteristike që vërehen te personat me sëmundjen e Aleksandrit.
“Ne, në të vërtetë pa e pasur këtë si qëllim, kishim krijuar një mi që prodhonte këto lezione karakteristike të sëmundjes së Aleksandrit”, thotë Messing.
Depozitimet jonormale, të quajtura fibra Rosenthal, janë një karakteristikë përcaktuese e këtij çrregullimi. Studime të mëtejshme gjenetike, të kryera te persona të diagnostikuar me sëmundjen e Aleksandrit, konfirmuan se shkaku themelor ishte prania e mutacioneve në gjenin përgjegjës për prodhimin e GFAP.
“Kjo ofroi një strategji të qartë dhe specifike për trajtimin: proteinën GFAP”, shpjegon Messing.
Identifikimi i shkakut gjenetik e bëri gjithashtu shumë më të thjeshtë diagnostikimin e sëmundjes. Në vend që të mbështeteshin te biopsitë invazive të trurit për të kërkuar anomalitë karakteristike të indeve, mjekët mund të përdornin testimin gjenetik të një mostre gjaku për të identifikuar mutacionet që lidhen me sëmundjen.
Shkencëtarët zhvillojnë një ilaç që synon grumbullimin e dëmshëm të proteinave
Pasi studiuesit kuptuan rolin e GFAP-së, sfida e tyre e radhës ishte të gjenin një mënyrë për të zvogëluar prodhimin e saj dhe për të parandaluar grumbullimin e proteinës në nivele dëmtuese brenda qelizave të trurit.
Messing bashkëpunoi me Tracy Hagemann, profesoreshë të asociuar kërkimore në Qendrën Waisman, për të krijuar modele të përmirësuara të sëmundjes së Aleksandrit te brejtësit. Këto modele riprodhonin më nga afër karakteristikat e rëndësishme të çrregullimit, duke u dhënë shkencëtarëve mundësinë të studionin trajtime të mundshme përpara se t’i testonin te njerëzit.
Ekipi u përqendrua te një ide e drejtpërdrejtë: nëse sasia e tepërt e GFAP-së kontribuon në zhvillimin e sëmundjes, atëherë ulja e sasisë së prodhuar mund të ndihmojë në mbrojtjen e sistemit nervor.
Në bashkëpunim me Ionis Pharmaceuticals, studiuesit ndoqën një teknologji të njohur si oligonukleotidet antisens (ASO).
Këto trajtime përdorin pjesë të shkurtra dhe të projektuara posaçërisht të materialit gjenetik për të ndërhyrë në udhëzimet që qelizat përdorin për të prodhuar proteina të caktuara. Në vend që të synojë të gjitha proteinat brenda një qelize, një ASO mund të projektohet për të ulur prodhimin e një proteine të caktuar.
Në rastin e sëmundjes së Aleksandrit, objektivi ishte GFAP-ja.
Trajtimi eksperimental dha rezultate premtuese te brejtësit, duke mbështetur vendimin për të vijuar me testimet te njerëzit. Një provë klinike nisi në verën e vitit 2021.
Zanvastro përdor të njëjtën strategji të synuar. Duke kufizuar prodhimin e GFAP-së, ilaçi synon të zvogëlojë grumbullimin e proteinës përpara se ajo të shkaktojë dëme të mëtejshme.
Meqenëse trajtimi duhet të arrijë në sistemin nervor qendror, ai administrohet me anë të një injeksioni në kanalin kurrizor. Injeksioni jepet nga një profesionist i trajnuar i kujdesit shëndetësor, një herë në çdo tre muaj.
Provat klinike tregojnë përmirësime në ecje dhe lëvizje
Studimi te njerëzit ofroi prova se ulja e nivelit të GFAP-së mund të sjellë përfitime domethënëse për personat që jetojnë me sëmundjen e Aleksandrit.
Ionis Pharmaceuticals zhvilloi studimin ndërkombëtar në 13 qendra klinike, duke përfshirë 54 pacientë për të vlerësuar sigurinë dhe efektivitetin e trajtimit.
Pas marrjes së Zanvastro-s për pak më shumë se një vit, pacientët e trajtuar shfaqën shpejtësi dukshëm më të larta të ecjes krahasuar me pacientët që nuk e kishin marrë ilaçin.
Rezultatet treguan gjithashtu se trajtimi mund të stabilizojë funksionin motorik, një rezultat i rëndësishëm për një sëmundje progresive që mund të dëmtojë vazhdimisht aftësinë e një personi për të lëvizur në mënyrë të pavarur. Disa pjesëmarrës përjetuan përmirësime në performancën motorike.
Këto gjetje ndihmuan në përcaktimin e Zanvastro-s si trajtimi i parë i miratuar që ndryshon procesin themelor të sëmundjes së Aleksandrit, në vend që të përqendrohet vetëm në lehtësimin e simptomave.
Miratimi nga FDA-ja përfshin personat me sëmundjen e Aleksandrit të të gjitha grupmoshave, nga foshnjat deri te të rriturit.
Zanvastro pritet të bëhet i disponueshëm në Shtetet e Bashkuara gjatë javëve pas miratimit. Jashtë Shteteve të Bashkuara, qasja te ilaçi do të mundësohet përmes një marrëveshjeje licencimi midis Ionis Pharmaceuticals dhe Recordati, një kompani e madhe farmaceutike me seli në Itali.
Një udhëtim shkencor 30-vjeçar sjell shpresë të re
Për Messing dhe kolegët e tij, miratimi përfaqëson përfundimin e më shumë se 30 viteve kërkimesh, të cilat nisën me studime themelore mbi biologjinë e qelizave të trurit dhe përfunduan me zhvillimin e një trajtimi për pacientët.
Ajo që nisi si një zbulim i papritur te minjtë e modifikuar gjenetikisht ndihmoi në zbulimin e shkakut të një sëmundjeje jashtëzakonisht të rrallë, ndryshoi mënyrën se si mjekët e diagnostikojnë atë dhe krijoi bazat për zhvillimin e një ilaçi.
Ky arritje është gjithashtu një shembull i kërkimit translacional, procesit të shndërrimit të zbulimeve të bëra në laboratorë në trajtime që mund të sjellin përfitime të drejtpërdrejta për pacientët.
Gjatë gjithë këtij rrugëtimi, personat që jetojnë me sëmundjen e Aleksandrit dhe familjet e tyre luajtën një rol thelbësor, duke mbështetur kërkimet dhe duke marrë pjesë në studime.
“I gjithë programi kërkimor nuk do të kishte qenë i mundur pa mbështetjen dhe pjesëmarrjen e komunitetit të pacientëve dhe familjeve të tyre, të cilëve do t’u jemi gjithmonë mirënjohës”, thotë Messing./ScienceDaily
