Përshkallëzimi i protestave në Shqipëri, përfshirja e studentëve në lëvizjen kundër qeverisë së Edi Ramës dhe përplasjet e dhunshme me policinë kanë hapur një fazë të re të krizës politike dhe shoqërore në vend. Ajo që nisi si një protestë kundër një projekti turistik në zonën e mbrojtur të Zvërnecit, tashmë është shndërruar në një lëvizje më të gjerë kundër qeverisjes, korrupsionit dhe mungesës së llogaridhënies institucionale.
Në një analizë drejtuar gazetës “Bota sot”, për zhvillimet e fundit, profesori amerikan Daniel Serwer trajton shkaqet e zgjerimit të protestave, reagimin e institucioneve shqiptare, përdorimin e forcës nga policia dhe ndikimin e krizës në rrugëtimin evropian të Shqipërisë. Ai vë në pah se ngjarjet e 13 dhe 14 tetorit nuk mund të shihen vetëm si një problem i rendit publik, pasi pas tyre qëndrojnë pakënaqësi të akumuluara politike, ekonomike dhe shoqërore.
Sipas analizës, përfshirja e studentëve ka ndryshuar peshën dhe karakterin e protestave, duke i dhënë lëvizjes një dimension të ri politik. Megjithatë, sulmet ndaj institucioneve dhe dëmtimi i pronës publike e private, sikurse edhe pretendimet për përdorim të tepruar të forcës nga policia, e kanë rritur rrezikun e një cikli të ri përshkallëzimi.
Daniel Serwer
Serwer thekson se përgjegjësia për veprimet e dhunshme duhet të jetë individuale dhe se e drejta për protestë paqësore duhet të mbrohet, pa i amnistuar ata që sulmojnë institucionet apo pa i justifikuar shkeljet e mundshme të policisë. Në të njëjtën kohë, ai nënvizon se qeveria duhet t’u përgjigjet shkaqeve që kanë nxitur pakënaqësinë qytetare, në vend që ta trajtojë situatën vetëm si çështje të sigurisë.
Duke analizuar zhvillimet e 13 dhe 14 tetorit, Serwer vëren se Shqipëria po përballet me një përshkallëzim serioz të tensioneve politike dhe shoqërore. Përplasjet e dhunshme, dëmtimi i pronës dhe sulmet ndaj institucioneve shtetërore kanë shënuar një fazë të re të lëvizjes kundër qeverisë, e cila ka vazhduar për më shumë se katër muaj.
Sipas tij, në dy ditët e protestave në Tiranë janë regjistruar barrikada, zjarre, përdorim i gazit lotsjellës, ndërhyrje të njësive speciale të policisë dhe sulme ndaj ndërtesave publike. Këto zhvillime e kanë shndërruar një pjesë të kryeqytetit në një zonë përballjesh të dhunshme.
Serwer e vendos zanafillën e krizës në lëvizjen e njohur si “Revolucioni i Flamingove”, e cila nisi më 31 maj 2026 kundër një projekti turistik në zonën e mbrojtur të Zvërnecit. Gjatë më shumë se 130 ditëve, protesta e cila fillimisht kishte karakter kryesisht paqësor, e zgjeroi agjendën e saj nga mbrojtja e mjedisit dhe kundërshtimi i procedurave të miratimit të investimeve strategjike, drejt kërkesave për luftimin e korrupsionit, përgjegjësisë politike dhe dorëheqjen e kryeministrit Edi Rama.
Sipas profesorit amerikan, përfshirja e studentëve në mesin e tetorit ka ndryshuar peshën shoqërore, ritmin dhe profilin e lëvizjes. Kjo e ka bërë protestën më të gjerë sesa një kundërshtim ndaj një projekti të caktuar ose një pakënaqësi e kufizuar në një sektor të vetëm.
Në analizë thuhet se studentët fillimisht ngritën shqetësime për arsimin e lartë, tarifat universitare, kushtet e studimit dhe perspektivën e të rinjve për punësim. Megjithatë, kërkesa që tashmë dominon protestat është largimi i kryeministrit dhe i qeverisë së tij.
“Përfshirja e studentëve në mesin e tetorit e ka ndryshuar peshën shoqërore, ritmin dhe profilin e lëvizjes. Protestat studentore nisën me shqetësimet për arsimin e lartë dhe perspektivën e të rinjve, por tashmë kanë marrë një objektiv të qartë politik: largimin e kryeministrit Edi Rama dhe të qeverisë së tij. Kjo e dallon lëvizjen aktuale nga protestat e zakonshme për tarifat universitare apo kushtet e studimit”, theksohet në analizën e Serwerit.
Sipas tij, zhvillimet duhet të kuptohen njëkohësisht si krizë e rendit publik, e përfaqësimit politik dhe e besimit të qytetarëve në institucione.
Serwer ndalet në mënyrë të veçantë te zhvillimet e 13 tetorit, kur studentët u mblodhën para Ministrisë së Arsimit në Tiranë. Protesta u përshkallëzua pas hedhjes së gurëve dhe sendeve të forta drejt ndërtesës, ndërsa më pas u regjistruan përplasje me policinë.
Grupet e protestuesve u shpërndanë në zona të ndryshme të kryeqytetit, përfshirë sheshin “Skënderbej”, rrugët e Durrësit dhe të Kavajës, ku u ngritën barrikada dhe u dogjën kontejnerë, ndërsa u dëmtua edhe prona publike dhe private, përfshirë ndërtesën e Bashkisë së Tiranës.
Një aspekt veçanërisht shqetësues, sipas analizës, ishte mënyra e ndërhyrjes së policisë. Pamjet ku shihen protestues të goditur me shkopinj, të tërhequr zvarrë dhe të trajtuar në mënyrë të ashpër gjatë arrestimit kanë ngritur pikëpyetje për proporcionalitetin e forcës dhe profesionalizmin e efektivëve.
Rastet e raportuara përfshijnë edhe një 19-vjeçar me këmbë të thyer, i cili, sipas analizës, është trajtuar në mënyrë të pakujdesshme nga policia. Përdorimi i përsëritur i gazit lotsjellës ka prekur gjithashtu persona që nuk ishin të përfshirë në përleshje.
Serwer nënvizon se dhuna e ushtruar nga disa protestues nuk mund të përdoret si arsyetim për trajtim të paligjshëm ose joproporcional nga policia.
Bilanci fillestar i raportuar përfshinte më shumë se 50 persona të shoqëruar në polici dhe 27 persona që morën trajtim mjekësor, mes tyre studentë, efektivë policie, gazetarë, kalimtarë dhe një diplomat i huaj që pësoi lëndim në kokë. Në mëngjesin e 14 tetorit, shtatë persona vazhdonin të merrnin trajtim në Spitalin e Traumës, pa qenë në rrezik për jetën. Këto shifra, sipas analizës, i referohen fazës fillestare dhe nuk përbëjnë bilancin përfundimtar të të gjitha incidenteve.
Përshkallëzimi u bë edhe më i dukshëm më 14 tetor, kur protestuesit u rikthyen pranë Ministrisë së Arsimit, ku u dëmtuan hyrja dhe kamerat e sigurisë, ndërsa u ndezën zjarre. Më pas, grupe protestuesish u drejtuan drejt institucioneve qendrore shtetërore.
Zyra e Kryeministrit u sulmua, ndërsa sende dhe pemë brenda perimetrit të saj u përfshinë nga flakët. Në ambientet e Kuvendit, protestuesit hapën me forcë hyrjen kryesore dhe disa prej tyre hynë në ndërtesë. Zjarr u ndez edhe pranë hyrjes, ndërsa sulme dhe tentativa për zjarrvënie u raportuan edhe ndaj Ministrisë së Drejtësisë. Dëme pati edhe në lokale e biznese.
“Sulmet ndaj Zyrës së Kryeministrit, ambienteve të Kuvendit dhe ministrive shënuan një përshkallëzim cilësor të protestave. Objektivat nuk ishin më vetëm barrierat policore, por edhe ndërtesat dhe simbolet e pushtetit shtetëror. Megjithatë, përgjegjësia për zjarrvënien dhe dëmtimin e pronës duhet t’u atribuohet personave që i kanë kryer këto veprime dhe jo të gjithë studentëve apo qytetarëve që kanë marrë pjesë në protesta. Dallimi ndërmjet protestës paqësore dhe sjelljes së dhunshme është thelbësor për një vlerësim të drejtë të ngjarjeve”, thekson Serwer në analizën e tij.
Profesori amerikan nënvizon se hetimi i sulmeve ndaj institucioneve dhe hetimi i rasteve të mundshme të abuzimit policor duhet të zhvillohen paralelisht. Asnjëri prej këtyre proceseve nuk duhet të pengojë tjetrin.
Duke analizuar reagimin e institucioneve shqiptare, Serwer vëren se qeveria është përqendruar në dënimin e akteve të dhunshme, mbrojtjen e institucioneve dhe ndjekjen penale të personave përgjegjës.
Në kohën kur u përgatit analiza, nuk ishte identifikuar një reagim i drejtpërdrejtë publik i kryeministrit Edi Rama ndaj kërkesës kryesore të protestuesve për dorëheqjen e tij.
Zëvendëskryeministrja Albana Koçiu dënoi vandalizmin dhe u bëri thirrje studentëve të distancohen nga dhuna. Ndërkaq, ministri i Brendshëm, Ervin Demo, më 14 tetor akuzoi opozitën politike se po shfrytëzonte pakënaqësitë e studentëve për të nxitur shkatërrimin dhe trazirat.
Sipas analizës, Demo pretendoi gjithashtu se pas zhvillimeve mund të qëndronin aktorë të huaj dashakeqës, të cilët, sipas tij, kishin vepruar përmes rrjeteve sociale që nga qershori. Megjithatë, në deklaratën e tij publike nuk u paraqitën prova konkrete për të mbështetur këtë pretendim.
Ministri e cilësoi dhunën si pjesë të një skenari të organizuar, paralajmëroi përgjegjësi individuale penale për zjarrvëniet dhe shkatërrimet, si dhe vlerësoi profesionalizmin e policisë. Në të njëjtën kohë, ai u bëri thirrje studentëve të zgjedhin dialogun me qeverinë, duke iu referuar Paktit për Universitetin.
Serwer vëren se ky interpretim i ngjarjeve bie ndesh me shqetësimet e ngritura për përdorimin e tepruar të forcës nga policia. Për këtë arsye, si pretendimet për ndërhyrje të huaja, ashtu edhe përgjegjësia për aktet e dhunshme duhet të verifikohen në mënyrë të pavarur.
Policia njoftoi pezullimin e katër efektivëve dhe të shefit të rendit në Komisariatin nr. 1 të Tiranës, lidhur me incidente të përdorimit të forcës. Ndërkohë, Komiteti Shqiptar i Helsinkit kërkoi hetime të pavarura, transparencë për personat e ndaluar dhe respektim të parimeve të domosdoshmërisë dhe proporcionalitetit.
Presidenti Bajram Begaj bëri thirrje për vetëpërmbajtje dhe respektim të së drejtës për tubim paqësor, duke theksuar se as dhuna e protestuesve dhe as përdorimi i paligjshëm i forcës nga policia nuk mund të justifikohen. Ai shprehu gjithashtu gatishmërinë për dialog. Ministria për Evropën dhe Punët e Jashtme dënoi edhe një incident në Nunciaturën Apostolike, ku u prekën ambientet dhe simbolet e misionit diplomatik.
Sipas Serwerit, sfida e qeverisë shkon përtej rivendosjes së rendit publik. Kërkesa për largimin e saj nuk mund të trajtohet vetëm si çështje disiplinore apo si mosmarrëveshje për politikat universitare. Një përgjigje institucionale e besueshme kërkon njëkohësisht llogaridhënie për dhunën dhe trajtim serioz të pakënaqësive që kanë nxitur protestat.
Protestat kanë tërhequr vëmendjen edhe të partnerëve ndërkombëtarë të Shqipërisë. Më 14 tetor, Delegacioni i Bashkimit Evropian në Tiranë shprehu shqetësim për përshkallëzimin e dhunshëm dhe rikujtoi se liria e tubimit dhe e shprehjes janë të drejta themelore.
BE-ja u bëri thirrje qytetarëve që t’i ushtrojnë këto të drejta në mënyrë paqësore, kërkoi ndërhyrje proporcionale nga policia dhe hetime me përparësi për pretendimet mbi përdorimin e tepruar të forcës ndaj protestuesve dhe gazetarëve. Gjithashtu, kërkoi uljen e tensioneve dhe angazhim në dialog konstruktiv.
Ambasada gjermane mbështeti qëndrimin e BE-së, ndërsa Ambasada britanike theksoi se dhuna nuk mund të legjitimohet si mjet proteste dhe se respektimi i ligjit dhe i lirive demokratike është thelbësor.
Serwer thekson se këto reagime nuk përbëjnë mbështetje për kërkesën e protestuesve për dorëheqjen e qeverisë, por lidhen me standardet demokratike që duhet të respektojnë institucionet dhe protestuesit.
Për Shqipërinë, e cila synon të avancojë negociatat për anëtarësim në Bashkimin Evropian, kriza ka rëndësi të veçantë. Integrimi evropian nuk kufizohet vetëm te përafrimi i legjislacionit, por kërkon mbrojtje konkrete të lirive themelore, respektim të shtetit të së drejtës dhe institucione që japin llogari për veprimet e tyre.
“Për një vend që synon anëtarësimin në Bashkimin Evropian, kjo krizë mbart një rëndësi të veçantë. Integrimi evropian nuk është vetëm çështje e përafrimit të ligjeve, por kërkon mbrojtjen praktike të lirive themelore, respektimin e shtetit të së drejtës dhe institucione të përgjegjshme. Në të njëjtën kohë, mbrojtja e së drejtës për protestë paqësore nuk e liron shtetin nga detyrimi për të garantuar sigurinë e institucioneve dhe të qytetarëve”, thuhet në analizë.
Një pjesë e rëndësishme e analizës së Serwerit i kushtohet faktorëve që kanë ndikuar në zgjerimin e lëvizjes kundër qeverisë. Sipas tij, protestat nuk mund të shpjegohen vetëm përmes incidenteve të tetorit apo pakënaqësive në arsimin e lartë. Ato pasqyrojnë grumbullimin e problemeve politike, institucionale, ekonomike dhe shoqërore, të cilat kanë krijuar perceptimin se qeveria nuk po u përgjigjet shqetësimeve të një pjese të konsiderueshme të publikut.
Në qendër të këtyre shqetësimeve, profesori amerikan vendos krizën e besimit te institucionet dhe dyshimet për integritetin e shtetit. Ai rikujton se disa ministra, ish-ministra dhe zyrtarë të lartë janë dënuar, janë në gjykim ose janë nën hetim, duke theksuar se statuset e tyre ligjore ndryshojnë dhe se përgjegjësia penale është individuale.
Një rast i rëndësishëm që përmendet në analizë është ai i ish-zëvendëskryeministres Belinda Balluku, e cila, sipas tekstit, vazhdon të jetë deputete ndërsa përballet me akuza lidhur me procedurat e prokurimit publik, të cilat ajo i mohon.
Në mars të vitit 2026, shumica parlamentare rrëzoi kërkesën e Prokurorisë së Posaçme kundër Korrupsionit dhe Krimit të Organizuar (SPAK) për autorizimin e arrestimit të saj. Ky vendim nxiti kritika se mbrojtja politike mund të pengojë llogaridhënien, ndërsa shumica argumentoi se kërkesa nuk i plotësonte kriteret e domosdoshmërisë.
Analiza përmend gjithashtu programin IPARD II të Bashkimit Evropian, ku hetimet e Zyrës Evropiane Kundër Mashtrimit (OLAF) evidentuan parregullsi dhe dyshime për mashtrim në administrimin e fondeve për bujqësinë. Sipas Serwerit, këto zhvillime kanë dëmtuar besimin te mënyra se si menaxhohet ndihma evropiane.
Një tjetër shqetësim lidhet me kufirin mes politikës, interesave oligarkike dhe krimit të organizuar. Sipas analizës, ekspertë shqiptarë dhe ndërkombëtarë kanë paralajmëruar prej kohësh për rrezikun që rrjetet kriminale të ndikojnë në vendimmarrjen publike, prokurimet dhe sektorët strategjikë të ekonomisë.
Serwer ndalet edhe te rasti i ish-drejtoreshës së Shërbimit Informativ të Shtetit, Vlora Hyseni, duke e cilësuar çështjen veçanërisht të ndjeshme për shkak të përgjegjësive të sigurisë kombëtare që lidhen me këtë institucion. Hetimet për pretendimet mbi zbulimin e informacioneve të klasifikuara dhe komunikimet e saj me biznesmenin Ergys Agasi kanë ngritur pikëpyetje mbi sigurinë e informacionit dhe integritetin institucional.
Agasi, sipas analizës, është në qendër të hetimeve që lidhen me marrëdhëniet mes interesave të biznesit, zyrtarëve dhe procedurave publike. Megjithatë, Serwer nënvizon se dyshimet për ndërmjetësim në interesa të paligjshme duhet të marrin përgjigje përmes proceseve gjyqësore dhe nuk përbëjnë prova përfundimtare për fajësinë e personave të përfshirë.
Sipas tij, këto zhvillime përbëjnë tregues shqetësues për rrezikun e kapjes së shtetit nga interesa të përqendruara, por akuzat dhe lidhjet e dyshuara nuk duhet të trajtohen si fakte të provuara përpara përfundimit të hetimeve dhe proceseve përkatëse.
Serwer e sheh sektorin e ndërtimit dhe tregun e pasurive të paluajtshme si një tjetër fushë ku bëhen të dukshme shqetësimet për transparencën dhe origjinën e kapitalit.
Në Tiranë po ndërtohen kulla dhe komplekse luksoze, ndërkohë që një numër i konsiderueshëm banesash mbeten të pabanuara dhe çmimet në disa segmente të tregut arrijnë nivele që i bëjnë ato të papërballueshme për shumicën e të rinjve.
Vlerësimet për rrezikun e pastrimit të parave e identifikojnë ndërtimin si një sektor të ndjeshëm ndaj futjes në ekonominë legjitime të të ardhurave që mund të burojnë nga trafiku ndërkombëtar i drogës, korrupsioni dhe veprimtari të tjera kriminale.
Megjithatë, profesori amerikan bën dallimin mes rrezikut të evidentuar dhe provës konkrete për një vepër penale. Sipas tij, kontrasti mes bumit të ndërtimeve, banesave të pabanuara dhe fuqisë blerëse të qytetarëve ngre pyetje serioze për origjinën e kapitalit, transparencën e pronësisë dhe mbikëqyrjen financiare, por nuk mjafton vetvetiu për të provuar pastrim parash.
Të dhënat e regjistrimit të popullsisë të vitit 2023, të përmendura në analizë, evidentojnë rreth 356 mijë banesa të pabanuara në të gjithë Shqipërinë. Kjo shifër nuk u referohet vetëm apartamenteve luksoze dhe, e vetme, nuk dëshmon se në tregun e pasurive të paluajtshme po pastrohen para.
Përtej këtyre çështjeve, kostoja e jetesës, punësimi i pasigurt, pabarazia e mundësive, emigrimi dhe mungesa e perspektivës për të rinjtë kanë zgjeruar pakënaqësinë shoqërore.
“Përtej problemeve institucionale, kostoja e jetesës, punësimi i pasigurt, pabarazia e mundësive, emigrimi dhe mungesa e perspektivës për të rinjtë e kanë thelluar pakënaqësinë. Ndërhyrjet e dhunshme dhe, në disa raste të dukshme, joproporcionale të policisë e kanë shtuar ndjenjën e largësisë mes qytetarëve dhe institucioneve. Në këtë kontekst, studentët nuk po kërkojnë më vetëm kushte më të mira universitare, por edhe largimin e kryeministrit dhe të qeverisë, si përgjigje ndaj asaj që perceptohet si krizë e modelit të qeverisjes”, thuhet në analizën e Serwerit.
Çfarë pritet më tej nga protestat në Shqipëri?
Në përfundim, Serwer vlerëson se ngjarjet e 13 dhe 14 tetorit përbëjnë një pikë kthese në zhvillimin e protestave në Shqipëri. Një lëvizje qytetare që nisi më 31 maj si protestë mjedisore dhe më pas u zgjerua në një lëvizje kundër qeverisë, tashmë është forcuar nga pjesëmarrja e studentëve dhe është shoqëruar me një nivel të ri përballjeje me shtetin.
Sipas tij, sulmet ndaj Zyrës së Kryeministrit, ambienteve të Kuvendit dhe institucioneve të tjera, së bashku me pamjet e përdorimit të papranueshëm të forcës nga policia, dëshmojnë rrezikun e një cikli përshkallëzues dhune.
E ardhmja e lëvizjes, sipas analizës, do të varet nga vazhdimësia e mobilizimit, aftësia e organizatorëve për t’u distancuar nga dhuna, raportet e tyre me opozitën dhe mundësia që protestat të shtrihen edhe jashtë Tiranës.
Për shtetin, faktorët vendimtarë do të jenë transparenca e hetimeve, llogaridhënia për abuzimet e mundshme, respektimi i së drejtës për protestë paqësore dhe aftësia për t’u dhënë përgjigje politike kërkesave të ngritura nga qytetarët.
Serwer thekson se çështja kryesore nuk është vetëm rikthimi i qetësisë në rrugët e kryeqytetit, por edhe aftësia e institucioneve shqiptare për të rindërtuar besimin publik dhe për të trajtuar shkaqet që kanë bashkuar protesta me origjinë të ndryshme rreth kërkesës për ndryshim të qeverisë.
Për një vend që synon anëtarësimin në Bashkimin Evropian, kjo përbën një sprovë të rëndësishme për qëndrueshmërinë demokratike dhe funksionimin e shtetit të së drejtës.
