Mali i Zi po feston dy dekada pavarësie me një reputacion si studenti më i mirë evropian në Ballkanin Perëndimor. Në vitet e fundit, Podgorica ka arritur të zhbllokojë negociatat me Bashkimin Evropian, të përshpejtojë reformat dhe të pozicionohet si një favorite për zgjerimin evropian në një kohë kur BE po tregon përsëri interes për të pranuar anëtarë të rinj. “Është e lehtë të jesh yll në një klasë me nxënës të këqij”, tha për DW Daliborka Uljareviq nga Qendra për Edukim Qytetar në Podgoricë. Ajo paralajmëron se pas imazhit të suksesit rajonal fshihen probleme që e kanë përndjekur Malin e Zi që nga pavarësia e tij.
Momenti aktual në integrimin evropian, thotë ajo, është kryesisht pasojë e ndryshimeve në marrëdhëniet gjeopolitike që Podgorica ka arritur t’i njohë dhe t’i shfrytëzojë, ndryshe nga pjesa tjetër e rajonit, e cila ka ngecur ose edhe ka bërë regres në rrugën e saj evropiane vitet e fundit. “Interesi ynë absolut është të bëhemi anëtar i Bashkimit Evropian sa më shpejt të jetë e mundur, por është po aq e rëndësishme për ne që ky proces të bëhet me cilësi, dhe jo të hyjmë si një shtet me defekte”, thotë Uljareviq. Ajo paralajmëron se pas imazhit të suksesit rajonal fshihen probleme që e kanë përndjekur Malin e Zi që nga pavarësia e tij. Momenti aktual në integrimin evropian, thotë ajo, është kryesisht pasojë e ndryshimeve në marrëdhëniet gjeopolitike që Podgorica ka arritur t’i njohë dhe t’i shfrytëzojë, ndryshe nga pjesa tjetër e rajonit, e cila ka ngecur ose edhe ka bërë regres në rrugën e saj evropiane vitet e fundit. “Interesi ynë absolut është të bëhemi anëtar i Bashkimit Evropian sa më shpejt të jetë e mundur, por është po aq e rëndësishme për ne që ky proces të bëhet me cilësi, dhe jo të hyjmë si një shtet me defekte”, thotë Uljareviq.
Të njëjtat pengesa
Reformat në Mal të Zi u përshpejtuan pas ndryshimit të qeverisë në vitin 2020, kur Partia Demokratike e Socialistëve humbi zgjedhjet për herë të parë që nga rivendosja e pavarësisë. Për Aleksandar Popov nga Qendra për Rajonalizëm, vetë fakti që qeveria u zëvendësua në mënyrë paqësore dhe demokratike tregon se Mali i Zi ka një kapacitet më të madh demokratik sesa shumica e vendeve në rajon. Megjithatë, për Daliborka Uljareviq është zhgënjyese që ndryshimi i pushtetit nuk u shoqërua me një ndryshim në praktikat politike. “Korrupsioni është ende i kudondodhur sot. Disa do të thonë se është edhe më i kushtueshëm se më parë, sepse ka shumë më tepër aktorë në qeveri që po përpiqen të kënaqin interesat e tyre partiake dhe private”, vlerëson Uljarević. Përveç korrupsionit, skena politike vazhdon të jetë e rënduar nga ndarjet identitare midis forcave pro-serbe dhe atyre pro-sovrane.
“Qytetarët i kanë dhënë fund shumë prej këtyre betejave me veten dhe midis tyre, por për fat të keq, kemi struktura politike të paaftësuara që këmbëngulin në këto çështje për të mbuluar mungesën e aftësive të tyre për reforma”, vlerëson Uljareviq. Zyrtarisht, këto dy rryma politike kanë arritur një konsensus mbi rrugën evropiane të vendit. Jozyrtarisht, paralajmëron Popov, ky ekuilibër mbetet i brishtë dhe i ndjeshëm ndaj ndikimit nga Beogradi. “Forcat pro-serbe në formën e Mandiq-it dhe Knezheviq-it mund ta pengojnë gjithmonë rrugën evropiane me urdhër të Beogradit, dhe kjo po ndodh tani. Knezhević tashmë po e bën këtë, dhe Mandiq jo në atë masë”, thotë Popov, duke shtuar se një pjesë e bllokut pro-serb po tregon ende më shumë pragmatizëm se më parë.
Hija e Beogradit
Marrëdhëniet me Beogradin kanë mbetur kështu një nga çështjet më të ndjeshme për Podgoricën, siç dëshmohet më së miri nga reagimi i Presidentit serb Aleksandar Vuçiç ndaj ftesës për të marrë pjesë në festimin e përvjetorit të pavarësisë. Ai fillimisht tha se do të “turpërohej” dhe se duke u larguar do të “pështynte në fytyrë veten dhe popullin e tij”, dhe më pas iu drejtua qytetarëve të Malit të Zi me një tekst autorial. “Nuk na shqetësove, ne ju shihnim si motra e vëllezër dhe donim të jetonim në të njëjtin vend me ju. E pranoj, jemi fajtorë dhe ju lutem na falni që ju deshëm më shumë sesa na deshët ju ne”, shkroi Vuçiç. Uljareviq dhe Popov besojnë se Beogradi zyrtar nuk e ka pranuar kurrë plotësisht pavarësinë e Malit të Zi, por, siç thotë Uljareviq, “e trajton Malin e Zi si një territor të humbur përkohësisht”.
Popov na kujton se me SNS-në, ideja radikale e bashkimit të “botës serbe” u rikthye në jetë. “Protestat dhe tubimet që përfundimisht çuan në rënien e regjimit të Milo Gjukanoviqit u zhvilluan nga Beogradi dhe të gjithë prisnin që Mali i Zi dhe Serbia të bëheshin përsëri dy sy në një kokë, por kjo nuk ndodhi”, thotë Popov. Megjithatë, Daliborka Uljareviq nuk është aq e bindur për rezistencën e udhëheqësve malazezë ndaj presionit nga Serbia. Si shembull, ai përmend mungesën e një reagimi zyrtar ndaj fjalëve të Vuçiçit. “Mendoj se kjo ndodh sepse një pjesë e tyre ndien besnikëri ndaj tij, dhe një pjesë tjetër ka frikë të futet në çdo lloj konfrontimi. Shumë aktorë të kësaj qeverie janë të vetëdijshëm se janë në këto pozicione kryesisht sepse Beogradi i ndihmoi”, vlerëson Uljareviq.
Duke vënë këmbën në rrugën evropiane
Ndërkohë, Beogradi zyrtar do të bëjë gjithçka për të ndaluar rrugën evropiane të Malit të Zi, është i bindur Popov, duke na kujtuar se ka pasur tashmë përpjekje të tilla. “Vuçiç shkoi në Bruksel me idenë që të gjitha vendet në paketë duhet të pranohen në Bashkimin Evropian. Ai në fakt e dinte se kjo nuk ishte e mundur, por u përpoq ta sabotonte Malin e Zi në këtë mënyrë. Dhe përpjekja e dytë ishte një letër me Edi Ramën në të cilën ata rekomanduan pranimin pa të drejtën e vetos”, na kujton Popov. Ai beson se Beogradi është politikisht i pakënaqur me hyrjen e Malit të Zi në Bashkimin Evropian, sepse kjo do të tregonte se problemi nuk është në dyert e mbyllura të Brukselit, por në politikat e autoriteteve në Serbi.
“Kjo do ta thyente argumentin kryesor të Vuçiçit ‘ata nuk na duan’. Nuk është e vërtetë, por ne vazhdimisht po e falsifikojmë atë rrugë dhe po e ruajmë narrativën anti-evropiane. Së dyti, Mali i Zi do të shpëtojë si një pre e mundshme”, shton Popov. “Kur Mali i Zi të anëtarësohet në BE, ai do të jetë përtej mundësive të Beogradit si nga ana e sigurisë ashtu edhe nga ajo ligjore, do të largohet nga zona e shantazhit dhe presionit të mundshëm, dhe kjo do të shkaktojë nervozizëm edhe më të madh në Beograd, veçanërisht pasi Serbia nën këtë qeveri nuk do të ketë kurrë një shans për të hyrë në Bashkimin Evropian”, përfundon Popov.
