Në situatën hipotetike që e gjeni veten ulur pranë “jush” 80-vjeçar, çfarë premtimesh do t’i bënit atij personi? Kjo është një pyetje e shtruar nga autorja dhe psikologia Prof. Lynda Gratton në librin e saj të ri Living the 100-Year Life.
“Po jetojmë më gjatë”, thotë ajo. “Por një nga problemet e të qenit njeri është se priremi të jemi shumë dritëshkurtër. Kjo është arsyeja pse të menduarit për ‘veten tonë të së ardhmes’ është kaq e rëndësishme. I thua vetes: ‘Ku jam tani?’ dhe i premton vetes se do të ndërmarrësh hapa që tani.”
Përparimet në shkencë dhe dije, përfshirë uljet e jashtëzakonshme të vdekshmërisë foshnjore dhe të vdekjeve nga sëmundjet infektive, kanë bërë që jetëgjatësia globale të jetë më shumë se dyfishuar gjatë dy shekujve të fundit, nga rreth 32 vjet në vitin 1900 në mbi 73 vjet sot. Sipas Zyrës për Statistikat Kombëtare, jetëgjatësia në lindje në Mbretërinë e Bashkuar është aktualisht 83 vjeç për gratë dhe 79 vjeç për burrat. Dhe kjo shifër pritet vetëm të rritet. Numri i njerëzve në mbarë botën që arrijnë moshën 100 vjeç është rritur në mënyrë shpërthyese, nga 23,000 në vitin 1950 në mbi 900,000 sot. Në Mbretërinë e Bashkuar, popullsia njëqindvjeçare është më shumë se dyfishuar gjatë dy dekadave të fundit, duke arritur në 16,600 persona në vitin 2024.
Por një jetë më e gjatë mund të jetë bekim ose mallkim, numri i viteve të kaluara në shëndet të mirë nuk është rritur me të njëjtin ritëm si jetëgjatësia, çka do të thotë se shumë njerëz i kalojnë 15-20 vitet e fundit të jetës duke jetuar me sëmundje kronike, nga dhimbjet deri te lëvizshmëria e kufizuar. Të jetosh më gjatë pas moshës tradicionale të pensionit, 65 vjeç, kërkon gjithashtu të mendosh përsëri për punën, paratë dhe marrëdhëniet.
Nëse jeni të lumtur, të shëndetshëm dhe të përmbushur, vitet ose dekadat shtesë ka të ngjarë t’ju duken si një dhuratë. Por nëse jeni të palumtur, kjo pakënaqësi mund të zgjasë shumë më tepër. “Njerëzit arrijnë të 40-at dhe mendojnë: ‘Yay’, por më pas: ‘Oh, Zoti im, jam vetëm në gjysmën e rrugës’”, thotë Gratton. “Papritur kuptojnë se, nëse po kalojnë një kohë tmerrësisht të mjerueshme, duhet të bëjnë diçka për këtë.”
Gratton është profesore e praktikës së menaxhimit në London Business School, si dhe themeluese e HSM Advisory, një firmë konsulence me bazë në Londër, e specializuar në të ardhmen e punës. Libri i saj i mëparshëm, The 100-Year Life, i bashkëautoruar me ekonomistin Andrew J Scott, është shitur në më shumë se një milion kopje.
Jeta nuk ka të bëjë me pasjen e një plani madhor dhe të përcaktuar deri në detaje, argumenton Gratton në Living The 100-Year Life, por me ndërthurjen e fijeve të ndryshme.
Gratton beson se shumica e britanikëve janë totalisht të papërgatitur për pyetjet që ngre një jetë më e gjatë dhe se as shoqëria nuk është përshtatur ende me këtë realitet. Në vend që jetëgjatësia të jetë diçka që duhet ta kemi frikë ose për të cilën duhet të panikosemi, ajo sjell mundësi. Por gjithashtu kërkon që njerëzit të “jetojnë më me mençuri”, jo thjesht më gjatë. “Mund të fillosh të mendosh për këtë në moshën 60-vjeçare, por kështu po e vë veten në rrezik”, thotë Gratton. “Është më mirë të fillosh shumë më herët. Duhet të ndryshosh mënyrën e të menduarit.” Ja si:
Bëni pyetje reflektuese
Të kuptojmë se çfarë duam nga një jetë më e gjatë kërkon t’i bëjmë vetes pyetje të thella dhe të menduara. “Kush jam unë?” është një pyetje kyçe, përfshirë trashëgiminë dhe personalitetin tonë, pasi lumturia dhe gjetja e kuptimit burojnë nga përgjigjet. “Sa më shumë ta kuptosh veten, aq më shumë gjasa ka të jetosh një jetë që të përshtatet”, thotë Gratton.
“Kush jam unë?” çon drejt pyetjeve të tjera të mëdha, veçanërisht “Çfarë premtimesh duhet t’i bëj vetes së të ardhmes?” dhe “Çfarë veprimesh duhet të ndërmarr tani?”
Gjeni punë me kuptim
Puna që të kënaq, të intereson dhe të shpërblen është “Graali i Shenjtë”. Të kapesh fort pas punës ose karrierës që ke, edhe nëse nuk të përmbush, mund të ketë kuptim financiar në shumë raste. Por kjo bëhet një perspektivë edhe më e frikshme nëse mund të mbetesh i bllokuar në atë gjendje për shumë më gjatë.
Gratton sugjeron të bëni një vlerësim të karrierës suaj, edhe nëse kjo do të thotë të përqafoni ndryshimin.
“Është e frikshme të mendosh për ndryshimin”, thotë Gratton. “Por alternativat janë edhe më të frikshme: humbet vrullin ose digjesh nga lodhja. Në vend të kësaj, ideja është të ndërmarrësh hapa sa herë që mundesh, për të eksploruar mundësitë dhe për të menduar se çfarë tjetër mund të bësh. Për shembull, mund të forcosh rrjetin tënd të kontakteve sigurohu që po kalon kohë me miq dhe me njerëz që janë të ndryshëm nga ti, në mënyrë që të shohësh mundësi të ndryshme.”
Përqafoni teknologjinë
Ekzistojnë frikëra rreth asaj se çfarë do të nënkuptojë inteligjenca artificiale për jetën e punës, përfshirë mundësinë që njerëzit të humbasin vendet e tyre të punës. Por Gratton beson se teknologjia, përfshirë IA-në, ofron gjithashtu mundësi. “Meqë teknologjitë janë të shkëlqyera në ndërtimin e makinave njohëse, do të ishte e pamatur të mos e përdornit këtë, sepse e dimë se rrit ndjeshëm produktivitetin”, thotë ajo. Ajo sugjeron që njerëzit të përqendrohen edhe më shumë te ajo që i bën njerëzorë dhe unikë, si krijimtaria ose kureshtja e tyre.
Ajo gjithashtu shpreson që IA-ja dhe teknologjia mund të ndihmojnë në lirimin e më shumë kohe për gjërat që na pëlqen të bëjmë jashtë punës, si të qenit me familjen ose të ndërmarrim aventura.
Mendoni për paratë
“Nëse kursen 20 për qind të pagës që nga momenti kur fillon të punosh, mund të ndalosh së punuari dekada përpara se të vdesësh”, thotë Gratton. “Por shumica e njerëzve nuk e bëjnë këtë, që do të thotë se ose vazhdon të punosh deri në të 70-at, ose del në pension me të ardhura shumë të ulëta. Shumica e njerëzve nuk e pëlqejnë pensionimin me të ardhura të ulëta. Njerëzve në të 40-at që thonë: ‘Oh, Zoti im, nuk kam kursyer’, do t’u thosha: ‘Mos u shqetësoni, por duhet të filloni të bëni plane tani për të punuar deri në të 60-at dhe të 70-at.’”
Kjo mund të mos jetë barra e madhe që tingëllon. “Nëse gjen diçka që të pëlqen të bësh dhe ke miq, puna është argëtuese”, sugjeron ajo.
Qëndroni të shëndetshëm
Të mendosh për një shëndet të mirë që herët në jetë ka kuptim të dukshëm, për të ndihmuar që të shijojmë çdo vit shtesë që kemi. “Të gjithë e dimë si bëhet”, thotë Gratton. “Duhet të ecim 10,000 hapa, të mos shtojmë peshë të tepërt dhe të flemë tetë orë.”
Por ajo është gjithashtu e interesuar për mënyrën se si puna mund t’i ndihmojë njerëzit të jenë dhe të qëndrojnë më të shëndetshëm, si përmes pozitivitetit dhe kënaqësisë. “Unë jam shumë pozitive”, më thotë ajo. “Nga psikologjia e dimë se njerëzit që janë pozitivë për të ardhmen kanë më shumë gjasa të kenë të ardhme më pozitive sesa njerëzit që thjesht shqetësohen për të gjatë gjithë kohës.”
Investoni te miqësitë
Një studim historik i Harvardit mbi zhvillimin e të rriturve, i drejtuar nga psikiatri Dr Robert Waldinger, ka ndjekur pjesëmarrësit për më shumë se 80 vjet dhe ka zbuluar se “gjëja që bën ndryshimin në mirëqenien e njerëzve është miqësia”, thotë Gratton. “Ka të ngjarë të jesh më i shëndetshëm nëse ke miq dhe po bën punë që të pëlqen dhe që të duket interesante. Vetmia është një shkaktar i tmerrshëm i shëndetit të keq.”
Meqë shumica e njerëzve kalojnë shumë kohë në punë, Gratton beson se është e rëndësishme të ushqejmë miqësitë në vendin e punës. Një nga përfitimet e një jete më të gjatë pune, shton ajo, është se mund të “punosh me njerëz nga breza të ndryshëm dhe kjo mund të jetë e mrekullueshme, veçanërisht si një mundësi për të parë se si mendojnë njerëzit e tjerë”.
Shikojini me ndershmëri marrëdhëniet
Ashtu si me kënaqësinë tonë nga puna, edhe marrëdhëniet kërkojnë një vështrim të afërt dhe të sinqertë dhe, ndoshta, ashtu si puna, edhe ndryshime drastike. Ajo që njerëzit duan mund të ndryshojë me kalimin e kohës dhe një marrëdhënie mund të ketë nevojë të përshtatet ose t’i lërë vend diçkaje tjetër, ndërsa njerëzit përballen me idenë e një jete më të gjatë së bashku. “Nuk mund të presësh të jetosh të njëjtin lloj jete martesore ose marrëdhënieje që kishin prindërit apo gjyshërit e tu”, thotë Gratton. “Duhet ta negocioni, duhet të mendoni për të dhe duhet t’i kushtoni më shumë kohë dhe përpjekje.”
Pyetjet rreth dashurisë dhe marrëdhënieve kërkojnë gjithashtu biseda të thella me partnerët, familjarët dhe miqtë, jo vetëm të menduarit individual.
Kërkoni aventura
Aventura mund të marrë shumë forma, qoftë duke bërë një shëtitje në një zonë të panjohur, duke ndërmarrë një lëvizje të guximshme në karrierë, ose, siç ka bërë më parë Gratton, duke udhëtuar me autostop drejt Sirisë nga veriu i Anglisë. “Kur mendoj se çfarë do t’ju kërkonte vetja juaj 80-vjeçare, mendoj se do të thoshte: ‘Më jep gjëra për të menduar. Më jep kujtime. Më jep gjëra për të cilat mund të flas me miqtë e mi. Më jep gjëra për të cilat mund të them: ‘Uau, e bëra atë.’”
Qëndroni të qetë
“Qetësia është një pjesë vërtet e rëndësishme e jetës sonë, por është pjesa që shumica e njerëzve nuk e kanë”, thotë Gratton. “Nëse ka një gjë që kam mësuar, është se duhet të ngadalësosh. Ato vite shtesë nuk kanë nevojë të jenë vetëm në fund të jetës suaj. Mund të jetë ideja: ‘Ja një dhuratë prej 10 minutash çdo ditë, kështu që çfarë do të bësh me to?’”
Të kesh më shumë kohë në Tokë mund t’i ndihmojë njerëzit të nxitojnë më pak dhe, në vend të kësaj, të jetojnë me më shumë vetëdije dhe qëllim. “Të gjithë kemi të njëjtën sasi kohe në dispozicion për ta përdorur çdo javë. Si po i shpërndan ato orë? Çfarë është e rëndësishme për ty? Një pjesë mjaft e madhe e mënyrës se si e shpërndajmë kohën bëhet pa menduar fare për të.”/TheTelegraph
