Nga harresa dhe vështirësitë në marrjen e vendimeve, te ndryshimet e personalitetit dhe funksionimi i përditshëm ekspertët shpjegojnë se cilat simptoma ia vlen të hetohen më tej.
Në moshën e mesme është e lehtë t’ia atribuosh gjithçka moshës. Qoftë kur harron pse hyre në një dhomë, e ke të vështirë të përqendrohesh në punë apo ndihesh më i irrituar se zakonisht nga gjërat e përditshme, shumica prej nesh e shpjegojnë këtë me plakjen ose me ngarkesën e vazhdueshme mendore të jetës moderne.
Shumicën e rasteve, këto supozime janë të sakta. Stresi kronik, ndryshimet hormonale dhe procesi normal i plakjes ndikojnë në mënyrën se si mendojmë, ndiejmë dhe sillemi. Megjithatë, disa prej këtyre ndryshimeve përkojnë edhe me shenjat e hershme të demencës, duke e bërë të vështirë të kuptohet se kur ato kërkojnë vlerësim të mëtejshëm.
“Në rastin e demencës, ekzistojnë ndryshime të vogla, por të rëndësishme, në simptomat që shfaqen,” shpjegon neuroshkencëtari dhe specialisti i demencës, Dr. Ahmad Khundakar.
Më poshtë janë pesë simptoma të zakonshme dhe shenjat që ndihmojnë të dallohen efektet e stresit dhe plakjes nga ato që mund të tregojnë diçka më serioze.
Gjithçka ju irriton
Partneri nuk ka zbrazur lavastoviljen, fëmijët bëjnë shumë zhurmë ose porosia e kafesë ka dalë gabim të gjithë kemi ditë kur çdo gjë na bezdis.
Shkaku mund të jetë stresi kronik. Në moshën e mesme, kur bashkohen shumë përgjegjësi karriera, financat, kujdesi për fëmijët dhe prindërit e moshuar niveli i stresit rritet ndjeshëm.
Kur hormoni i stresit, kortizoli, qëndron i lartë për një kohë të gjatë, ai ndikon negativisht në tru. Për të aktivizuar reagimin “lufto ose ik”, kortizoli përqendron energjinë në zonat e trurit që kontrollojnë lëvizjen, duke ulur aftësinë e korteksit paraballor për të rregulluar emocionet. Si pasojë, rritet nervozizmi.
Tek gratë që kalojnë menopauzën, ky efekt është edhe më i theksuar. Luhatjet e estrogjenit ndikojnë në neurotransmetuesit që rregullojnë humorin, si serotonina, dhe e bëjnë organizmin më të ndjeshëm ndaj stresit. Edhe tek burrat, ulja e testosteronit mund të shtojë irritimin.
Në moshë më të madhe, zakonisht njerëzit bëhen më të aftë të kontrollojnë emocionet. Megjithatë, sfidat shëndetësore, vetmia dhe kufizimet fizike mund ta shtojnë ndjenjën e frustrimit. Gjithashtu, me kalimin e viteve, truri priret të përqendrohet më shumë te shqetësimet e përditshme, si dhimbjet apo bezditë e vogla, duke rritur ndjesinë e irritimit.
Kur duhet të kërkoni kontroll mjekësor?
Irritimi mund të jetë edhe një shenjë e hershme e demencës, pasi personi humbet gradualisht aftësinë për të kontrolluar emocionet. Dallimi kryesor është humbja e empatisë.
Personat në fazat e hershme të demencës frontotemporale mund të duken emocionalisht të ftohtë ose indiferentë ndaj ndjenjave të të tjerëve. Ata mund të bëjnë komente të papërshtatshme, të mos kuptojnë kur dikush është i mërzitur ose të mos shqetësohen për pasojat e sjelljes së tyre. Të afërmit shpesh thonë se sjellja e tyre është krejt ndryshe nga më parë.
Vendosni diçka diku dhe e humbni menjëherë
Të kalosh 10 minuta duke kërkuar telefonin, për ta gjetur më pas pranë vetes, është një situatë e zakonshme në moshën e mesme. Kjo zakonisht lidhet më shumë me mungesën e përqendrimit sesa me kujtesën.
Stresi, mungesa e gjumit dhe ngarkesa mendore e bëjnë më të vështirë për trurin të regjistrojë se ku kemi lënë një send.
Gjithashtu, kur shqetësohemi për kujtesën tonë, fillojmë t’i kushtojmë më shumë vëmendje çdo harrese të vogël dhe ta interpretojmë si shenjë të një problemi serioz, edhe pse zakonisht nuk është.
Kur duhet të kërkoni kontroll mjekësor?
Më shqetësuese janë rastet kur objekti humbet kuptimin e tij. Për shembull, një person me demencë mund t’i vendosë çelësat në frigorifer ose telekomandën në furrë.
Nëse këto episode bëhen më të shpeshta dhe shoqërohen me ndryshime të tjera, si ndryshime të dukshme të personalitetit ose vështirësi në ndjekjen e bisedave, ato mund të jenë shenjë e demencës.
Ndjeni mjegullim mendor
Nëse keni lexuar të njëjtin email disa herë pa e kuptuar përmbajtjen, ose keni ndërprerë një fjali sepse nuk ju kujtohej fjala që kërkonit, e dini sa bezdisës mund të jetë mjegullimi mendor.
Vështirësitë me përqendrimin, shpejtësinë e përpunimit të informacionit dhe kujtesën afatshkurtër janë të zakonshme pas të 40-ave. Stresi kronik mund të ndikojë edhe në hipokampusin, pjesën e trurit që luan rol kyç në të mësuar.
Me kalimin e viteve, komunikimi mes qelizave nervore bëhet më pak efikas dhe korteksi paraballor pëson ndryshime graduale. Megjithatë, këto ndryshime zakonisht janë të ngadalta.
Kur duhet të kërkoni kontroll mjekësor?
Edhe pse me moshën humbasim disa neurone, truri zakonisht e kompenson këtë duke forcuar lidhjet mes qelizave të mbetura.
Në demencë, humbja e neuroneve bëhet aq e madhe sa truri nuk arrin më ta kompensojë.
Në vend që thjesht të harroni një emër ose të humbni fillin e mendimit, detyrat e zakonshme të përditshme fillojnë të bëhen gjithnjë e më të vështira.
Tek plakja normale, një informacion i harruar zakonisht kujtohet më vonë. Tek demenca, ai harrohet plotësisht.
Shenja të tjera të hershme janë përdorimi i shumë fjalëve për të përshkruar një fjalë që nuk ju kujtohet, përsëritja e të njëjtës pyetje brenda pak minutash dhe vështirësitë në kryerjen e detyrave të njohura, si gatimi ose puna profesionale.
Merrni vendime të nxituara për planet dhe paratë
Nëse keni pranuar të shkoni në një udhëtim dhe më pas keni kujtuar se kishit një takim të rëndësishëm, ose keni bërë një shpenzim të madh pas një dite të vështirë në punë, kjo mund të jetë pasojë e stresit.
Kur truri është në gjendje stresi, pjesët përgjegjëse për planifikimin dhe vendimmarrjen nuk funksionojnë me të njëjtin efikasitet. Si rezultat, vendimet emocionale afatshkurtra mbizotërojnë mbi ato racionale.
Kur duhet të kërkoni kontroll mjekësor?
Sjelljet impulsive dhe krejt të pazakonta mund të jenë shenjë e demencës frontotemporale.
Kjo mund të shfaqet me tërheqjen e të gjitha parave nga banka për t’i shpenzuar për diçka të panevojshme, me veshje krejt të papërshtatshme ose me komente fyese.
Ndërsa të gjithë marrim herë pas here vendime impulsive, shqetësuese është kur këto sjellje bëhen të vazhdueshme.
Ju bie vetëbesimi
Shumë njerëz, me kalimin e moshës, humbasin besimin te vetja dhe shmangin sfidat, si aplikimi për një pozicion të ri pune ose përfshirja në aktivitete të reja fizike.
Plakja mund të shoqërohet me frikë, pasiguri, humbje dhe probleme shëndetësore, gjë që mund ta bëjë njeriun të tërhiqet nga aktivitetet dhe kontaktet shoqërore.
Kjo tërheqje mund të çojë në ankth ose depresion, të cilat nga ana tjetër rrisin rrezikun e demencës, pasi ulin aktivitetin fizik, socializimin dhe angazhimin në aktivitete që stimulojnë trurin.
Studimet tregojnë se trajtimi i depresionit me psikoterapi ose medikamente mund të ulë rrezikun e zhvillimit të demencës. Prandaj, është e rëndësishme të kërkohet ndihmë sa më herët.
Po ashtu, njerëzit që kanë një qëndrim më pozitiv ndaj plakjes priren të ruajnë më mirë funksionet njohëse. Ruajtja e një mendësie që pranon sfidat dhe vazhdon të mësojë gjatë gjithë jetës konsiderohet thelbësore.
Kur duhet të kërkoni kontroll mjekësor?
Humbja e vetëbesimit mund të jetë shenjë e disa llojeve të demencës, përfshirë sëmundjen e Alzheimerit dhe demencën frontotemporale.
Ndonjëherë ajo lidhet me humbjen reale të aftësive. Për shembull, nëse një person fillon të humbasë rrugën duke u kthyer në shtëpi, mund të shmangë daljet vetëm.
Një tjetër shenjë paralajmëruese është mungesa e vetëdijes për ndryshimet. Ndryshe nga dikush që vuan nga stresi ose depresioni dhe e kupton se nuk ndihet si më parë, personat me demencë shpesh nuk e vënë re ndryshimin në sjelljen e tyre.
Si mund të ndihmoni një familjar ose mik?
Nëse vini re shenja shqetësuese, këshillohet t’i sugjeroni me qetësi një vizitë te mjeku i familjes sa më shpejt.
Në vend që të përdorni fjalën “demencë”, është më mirë t’i thoni se ndoshta nuk ka asgjë serioze, por se ia vlen të bëjë një kontroll.
Nëse personi e mohon problemin ose bëhet dyshues, nuk rekomandohet të debatoni vazhdimisht me të ose ta korrigjoni, pasi kjo mund ta rrisë shqetësimin.
Diagnoza e hershme është shumë e rëndësishme, sepse i ndihmon njerëzit dhe familjet e tyre të planifikojnë trajtimin dhe kujdesin.
Si bëhet diagnostikimi?
Mjeku i familjes fillimisht përjashton shkaqe të tjera që mund të japin simptoma të ngjashme me demencën, si mungesa e hekurit, mungesa e vitaminës B12 ose infeksionet.
Më pas kryhet një test bazë i funksioneve njohëse. Nëse ka arsye për shqetësim, personi referohet për një vlerësim të specializuar të kujtesës.
Në varësi të rezultateve, mund të kryhen skanime të trurit. Disa pacientëve mund t’u ofrohen edhe analiza të reja të biomarkerëve, përfshirë analiza gjaku që zbulojnë proteina të lidhura me sëmundjen e Alzheimerit, megjithëse këto nuk përdoren ende gjerësisht.
Studiuesit po zhvillojnë edhe metoda të reja për zbulimin e hershëm të rënies njohëse. Ndryshime të vogla në shkrimin e dorës, si shkrimi më i ngadalshëm, pauzat më të gjata dhe ndryshimi i presionit të stilolapsit, mund të pasqyrojnë ndryshime të hershme në tru. Gjithashtu po zhvillohen mjete dixhitale që analizojnë mënyrën e të folurit, lëvizjet e syve dhe mënyrën e shtypjes në tastierë./TheTelegraph
