Dikur mendonim se e vetmja gjë që mund të ndodhte kur plakemi është që gjithçka të shkonte drejt përkeqësimit. Fatmirësisht, e kemi lënë pas atë fazë. Tani e kuptojmë, për shembull, se demenca është një trajektore jonormale e plakjes.
Ndërsa disa ndryshime në aftësitë tona njohëse janë të pritshme, ato nuk kanë pse të ndërhyjnë në jetën tonë të përditshme.
Në vitin 2008, profesoresha Emily Rogalski, në Universitetin Northwestern në Illinois, SHBA, krijoi termin “SuperAger”, duke i përkufizuar ata si persona mbi 80 vjeç, të cilët kanë një performancë të kujtesës të paktën po aq të mirë sa njerëzit në të 50-at dhe 60-at.
Në atë kohë, ajo nuk kishte gjetur ende asnjë SuperAger. “E dinim se po e vendosnim standardin shumë lart”, thotë Rogalski, e cila tani është profesoreshë e neurologjisë në Universitetin e Çikagos. Një gjë që ekipi i saj kuptoi herët ishte se korteksi i jashtëm i trurit të një SuperAger-i duket më shumë si ai i një personi 50- ose 60-vjeçar.
“Zakonisht, me plakjen, shtresa e jashtme tkurret disi. Dhe kjo lidhet me ndryshimet në aftësitë tona të kujtesës dhe të të menduarit. Te SuperAgers nuk e shohim këtë hollim biologjik”, shpjegon Rogalski.
Shkencëtarët ende nuk e kanë zbuluar recetën sekrete për ta mbajtur trurin të ri, por kanë identifikuar mënyrat në të cilat SuperAgers ndryshojnë nga pjesa tjetër e popullsisë në plakje. Dhe stili i jetesës është kyç.
Vitet e fundit, termi është bërë pak më i paqartë. Në përdorimin e përditshëm, ai është aplikuar edhe për njerëzit shëndeti fizik i të cilëve është ruajtur mirë, krahas aftësive të tyre njohëse.
Profesori Jugdeep Dhesi, mjek geriatër konsulent dhe president i Shoqatës Britanike të Geriatrisë, thotë: “Është shumë e vështirë të ndash aftësitë njohëse nga shëndeti fizik. Ka një mbivendosje mes tyre.”
Në Mbretërinë e Bashkuar, një në pesë persona të popullsisë është mbi 65 vjeç. Tre milionë janë mbi 80 vjeç dhe 1.5 milionë janë mbi 85 vjeç.
“Kjo është diçka për të cilën duhet të jemi mjaft krenarë”, thotë Dhesi. “Ajo që më shqetëson është se bëhet fjalë edhe për të jetuar mirë. Jo vetëm më gjatë.”
E dimë se gjenetika është përgjegjëse për rreth 20 për qind të mënyrës se si plakemi. Pjesa tjetër varet nga ne.
“Ne mund të bëjmë ndryshime pozitive në çdo moment”, thotë Dhesi.
Pra, cilat zakone mendojnë ekspertët e plakjes se duhet të mësojmë nga SuperAgers?
1. SuperAgers përballojnë periudhat e vështira
Rogalski e konsideron veten me punën më të mirë në botë: “Kam mundësinë të takoj dhe të mësoj nga këta njerëz frymëzues. Ata më mësojnë për përshtatshmërinë.”
SuperAgers që ajo takon nuk kanë pasur gjithmonë jetë të lehta, por kanë qenë në gjendje t’i lënë gjërat pas dhe të këmbëngulin përmes sfidave.
“Kanë qenë të mbijetuar të Holokaustit, individë që kanë humbur të gjithë familjet e tyre dhe kanë qenë të vetmit që kanë mbijetuar, njerëz që kanë humbur fëmijë në moshë të re ose që kanë jetuar në varfëri; përvoja vërtet të tmerrshme jetësore, kur do të kishte qenë e lehtë të thuhej: ‘Njeri, kjo është shumë’, por ata zgjodhën një rrugë tjetër.”
Ajo ka mësuar shumë nga historitë e tyre frymëzuese për mënyrën se si të jetojë jetën e saj: “Ne kemi njëfarë kontrolli kur kuptojmë se kur kemi përvoja të vështira dhe mësojmë t’i riformulojmë ato, duke kërkuar të mirën. Kjo mund të mos jetë e lehtë, por mendoj se këto mundësi ekzistojnë.”
Qëndrimi ndaj vështirësive është diçka që doktoresha Dawn Harper, mjeke e përgjithshme dhe ambasadore e shëndetit dhe mirëqenies pranë operatorit të fshatrave të pensionistëve Rangeford Villages, e haste vazhdimisht kur shkroi librin e saj Live Well to 101.
“Kam takuar shumë njerëz që kanë mbajtur brenda vetes zemërimin, gjë që besoj se ka kontribuar si në shëndetin e dobët mendor, ashtu edhe në atë fizik”, thotë ajo.
Të lësh gjërat pas mund të jetë një sfidë e vërtetë për disa njerëz. Këshilla e saj është të blini një fletore dhe të shkruani diçka që ju bëri të buzëqeshni sot. “Mund të jetë diçka aq e thjeshtë sa lulja e parë e lules së dëborës që çel. Kjo do t’ju ndihmojë ta shihni jetën përmes një këndvështrimi pozitiv.”
2. SuperAgers nuk lejojnë që moshizmi t’i pengojë
Imazhet e njerëzve të moshuar dhe të brishtë, të ulur në karrige me rrota dhe që duken të trishtuar, na bëjnë të gjithëve një dëm. Kjo është një fakt shkencor.
Profesoresha Becca Levy, nga Shkolla e Shëndetit Publik e Yale në SHBA, e ka kaluar karrierën e saj akademike duke studiuar ndikimin e besimeve negative dhe pozitive për moshën.
Ajo ka zbuluar se individët që kanë një qëndrim pozitiv ndaj plakjes priren të kenë shëndet më të mirë fizik, njohës dhe mendor.
Një studim tregoi se, te njerëzit që pësojnë një dëmtim në moshë të madhe, nëse kanë besime pozitive për moshën, ata shërohen shumë më shpejt.
Në një tjetër studim të popullsisë së qytetit Oxford, Ohio, të gjithëve iu kërkua të shprehnin bindjet e tyre rreth moshës. Levy i krahasoi këto gjetje me të dhënat mbi jetëgjatësinë dhe zbuloi se individët që kishin bindje më pozitive për moshën kishin mesatarisht një avantazh prej 7.5 vitesh mbijetese krahasuar me ata që kishin adoptuar një këndvështrim më negativ ndaj plakjes.
“Ne e dimë se edhe fëmijët tre vjeç kanë përvetësuar bindjet për moshën që ekzistojnë në kulturën e tyre”, thotë Levy.
Megjithatë, nuk është kurrë vonë për të filluar të mendoni ndryshe për plakjen.
Në librin e saj Breaking the Age Code, profesoresha Levy propozoi një metodë për të luftuar perceptimet negative të plakjes, të quajtur Metoda ABC.
“A” qëndron për ndërgjegjësimin. “Jini më të vëmendshëm për të vërejtur mënyrat se si ju përcillen mesazhe për plakjen. Si negative, ashtu edhe pozitive”, thotë Levy.
“B” qëndron për “Fajësoni moshizmin, jo plakjen”. Kur diçka shkon keq, thotë Levy, nuk duhet të fajësojmë menjëherë vetë plakjen. “A ka diçka tjetër që po kontribuon në problemin? A mund të jetë moshizmi duke kontribuar në një problem shëndetësor?”
“C” qëndron për sfidimin. Gjeni mënyra për të sfiduar bindjet negative për moshën me të cilat përballemi. “Kjo mund të ndodhë në nivel individual, por edhe duke krijuar një lëvizje shoqërore drejt një qëndrimi pozitiv ndaj moshës.”
Një burim frymëzimi për Levy ka qenë Japonia, ku ajo kaloi një periudhë më herët në karrierën e saj.
“Që atëherë, ata kishin jetëgjatësinë më të madhe në botë ende e kanë ndër më të gjatat dhe unë isha e interesuar të dija se çfarë kontribuonte kultura në atë jetëgjatësi. Një nga gjërat që vura re ishte se sa pozitivisht trajtoheshin anëtarët e moshuar të kulturës. Ata festoheshin dhe shfaqeshin në kulturën popullore në një mënyrë që tregonte admirim. Librat komikë kishin personazhe të moshuar me jetë të pasura shoqërore.”
3. SuperAgers bashkëbisedojnë
SuperAgers që Rogalski studion raportojnë të gjithë nivele më të larta të lidhjeve shoqërore krahasuar me bashkëmoshatarët e tyre.
Ndërsa e dimë se vetmia është vdekjeprurëse (izolimi shoqëror i vendos njerëzit përballë një rreziku 50 për qind më të lartë për zhvillimin e demencës), kalimi i kohës me të tjerët ka më shumë rëndësi sesa thjesht të na bëjë të ndihemi mirë.
Të folurit është i mirë për trurin tonë.
“Është e vështirë të zhvillosh një bisedë”, thotë Rogalski. “Është mirë për trurin tënd të duhet të mendosh se si t’i përgjigjesh një pyetjeje.”
Pra, nuk është vetëm ana komunitare, shoqërore dhe emocionale e shoqërizimit ajo që na sjell përfitime: “Gjithashtu e mban trurin tënd duke menduar për çfarëdo teme që po diskutoni.”
4. SuperAgers bëjnë punë vullnetare
E lidhur ngushtë me këtë ide të shoqërizimit është dëshmia se shumë SuperAgers kanë një ndjenjë të fortë shërbimi.
“Shumë prej tyre bëjnë punë vullnetare dhe gjejnë mënyra për lidhje ndërbreznore”, thotë Rogalski.
Përveçse i ndihmon të jenë më të përshtatshëm nga ana njohëse, ekzistojnë edhe përfitimet shoqërore që lidhen me kalimin e kohës me të tjerët.
Dhesi është dakord: “Në komunitetin ku jetoj, ka shumë njerëz të moshuar që bëjnë punë vullnetare. Dhe e dimë se vullnetarizmi sjell shumë përfitime për shëndetin mendor dhe shoqëror.”
Ajo shton: “Shpesh mendojmë se komunitetet nuk ekzistojnë më. Por njerëzit duan të jenë pjesë e komuniteteve dhe kërkojnë mundësi për ta bërë këtë. Shpesh ka shumë më tepër gjëra që ndodhin në nivel lokal nga sa do të mendonit.”
5. SuperAgers SËMUREN gjithashtu
Fjala “Super” mund t’ju bëjë të mendoni se duhet të jeni të pathyeshëm për t’u cilësuar SuperAger. Nuk është e vërtetë.
Rogalski shqyrtoi përdorimin e ilaçeve, pasi llojet e medikamenteve të përdorura, krahasuar me grupet e kontrollit, janë një mënyrë për të matur shëndetin. “Shohim se te SuperAgers përdorimi i medikamenteve është i ngjashëm me atë të një grupi personash 80-vjeçarë me aftësi njohëse mesatare. Nuk është se ata kanë shpëtuar pa pasur nevojë për medikamente.”
Megjithatë, SuperAgers kanë më shumë gjasa të ndjekin një mënyrë jetese të shëndetshme, gjë që u jep mundësi të mira për t’u rikuperuar. Jo më pak e rëndësishme është edhe qasja e tyre.
“Kjo është e dukshme në praktikën time të përditshme”, thotë Dhesi. “Shohim njerëz në spitale që nuk ngrihen nga shtrati. E dimë se, nëse janë ulur në karrigen e tyre, kanë më pak gjasa të humbasin masën muskulore në krahasim me qëndrimin në shtrat.”
Prindërit e saj janë 87 vjeç dhe prindërit e bashkëshortit të saj janë 90 dhe 87 vjeç. “Të gjithë kanë pasur edhe problemet e tyre me shëndetin fizik, por vazhdojnë të nxjerrin maksimumin nga jeta, pavarësisht këtyre kufizimeve.”
6. SuperAgers janë krijues
Një bindje e zakonshme negative për moshën është se krijimtarinë e lidhim vetëm me rininë. Megjithatë, nuk ka prova që njerëzit e moshuar nuk janë po aq krijues sa të rinjtë.
“Ka në fakt shumë prova që njerëzit lulëzojnë vërtet në jetën e mëvonshme për sa i përket krijimtarisë”, thotë Levy. “Njerëz si Matisse dhe Michelangelo.”
Dhesi është dakord: “Vjehrra ime është shumë e apasionuar pas artit dhe punimeve artizanale. Ajo i bën vetë të gjitha kartolinat e ditëlindjes për familjen e saj.”
Përfitimet e krijimtarisë janë se përdorni duart, trurin dhe i jepni vetes një qëllim. “Janë këto lloj gjërash, krahas gjërave të zakonshme mjekësore për të cilat flasim kaq shpesh, kur mendojmë për lidhjet me plakjen pozitive.”
7. SuperAgers mësojnë aftësi të reja
Gatishmëria për të provuar dhe për të mësuar gjëra të reja është një tjetër ndryshim kyç që Rogalski ka identifikuar mes SuperAgers dhe bashkëmoshatarëve të tyre.
“Ne e dimë nga studime të tjera rëndësinë e mbajtjes së trurit elastik. E mendojmë atë si një muskul”, thotë ajo. “Rezulton se truri ynë reagon vërtet ndaj mësimit të gjërave të reja, veçanërisht ndaj gjërave që janë sfiduese.”
Dhesi kohët e fundit mori një telefonatë nga nëna e saj, e cila i tha se kishte takuar dikë që dinte të përgatiste një pjatë të veçantë indiane, të cilën ajo nuk kishte mësuar kurrë ta gatuante: “Kështu që ajo e ka ftuar këtë grua më të re në shtëpinë e saj për t’i mësuar se si ta përgatisë.”
Është një përfitim shtesë që gruaja është më e re. “Ne e dimë se marrëdhëniet ndërbreznore kanë shumë përfitime”, shton Dhesi. “Kjo mençuri e përbashkët mes brezave është e rëndësishme. Kalimi i kohës me dikë më të ri se ju mund t’ju japë perspektiva të ndryshme.”
8. SuperAgers vazhdojnë të lëvizin
Nuk është për t’u habitur që SuperAgers priren të qëndrojnë fizikisht aktivë, përveçse të jenë aktivë mendërisht.
Aktiviteti fizik sjell rritje të marrjes së oksigjenit, gjë që ndihmon trupin tuaj të funksionojë në mënyrë optimale.
Megjithatë, e dimë se rreth gjysma e njerëzve mbi 75 vjeç në Mbretërinë e Bashkuar nuk janë fizikisht aktivë, që do të thotë se nuk lëvizin për më shumë se 30 minuta në javë.
“Ky është një nivel shumë i ulët aktiviteti”, thotë Dhesi.
Ajo vazhdimisht i inkurajon pacientët të lëvizin. “Mund të shohim ndryshime në muskuj si pasojë e sjelljes sedentare brenda 24 orësh, kështu që nëse mund ta vonojmë atë ndryshim ose ta parandalojmë, kjo është vërtet e rëndësishme”, thotë ajo.
Nuk po flasim për t’u regjistruar në një klasë ushtrimesh, por thjesht për t’u kujtuar njerëzve të lëvizin nëpër dhomën e ndenjjes dhe të ngjiten e të zbresin shkallët. “Kur njerëzit fillojnë të kufizojnë atë që bëjnë, zbulojnë se janë në gjendje të bëjnë edhe më pak”, shton Dhesi.
As prindërit e saj dhe as vjehërrit e saj nuk kanë pastrues. “Ata të gjithë i bëjnë vetë pluhurat dhe pastrojnë me fshesë me korrent. Thjesht tani e bëjnë me një ritëm më të përshtatshëm. Mund të pastrojnë një zonë ose një dhomë, kështu që kjo është diçka që kanë arritur ta bëjnë atë ditë, dhe ditën tjetër mund të bëjnë diçka tjetër.”
Ajo shton: “Ka shumë gjëra që njerëzit mund t’i bëjnë vetë nëse e përshtatin ritmin dhe nxjerrin vlerë prej tyre, duke e kuptuar se kanë arritur diçka.”
Këshillat e Dhesit përfshijnë të siguroheni që të kaloni nga ulur në këmbë 20 herë çdo dy orë. “Kjo do të ndihmojë në forcimin e muskujve të këmbëve.” Ajo shton: “Gjëra të tilla si numërimi i hapave ndihmojnë vërtet. Kjo ju bën konkurrues me veten dhe me miqtë tuaj.”
9. SuperAgers hanë perime
Studime të shumta kanë treguar se dietat e SuperAgers priren të jenë të pasura me fruta, perime, drithëra integrale dhe peshk, dhe të varfra në mish të kuq, gjalpë dhe ëmbëlsira. Këto dieta mund të ndihmojnë në ngadalësimin e rënies së aftësive njohëse dhe në uljen e rrezikut të demencës.
Harper thotë: “Provoni të ndryshoni mënyrën se si mendoni për ‘mish dhe dy lloje perimesh’. Në shtëpi, ne i mendojmë perimet si pjesën kryesore dhe proteinat si pjatën anësore. Jam e bindur për përfitimet e një diete me bazë bimore.”
Të paktën përpiquni të shmangni ushqimet me ngjyrë bezhë dhe zgjidhni ngjyra në pjatën tuaj.
“Edhe nëse është një kivi, një portokall, disa perime jeshile me mishin dhe peshkun tuaj në mbrëmje”, thotë Dhesi. “Nuk është aq e vështirë t’i përfshini disa prej këtyre ndryshimeve në ditën tuaj. Gjithçka varet nga mbajtja e tyre në mendje.”
10. SuperAgers kënaqen, por me masë
Të jetosh një jetë të gjatë dhe të shëndetshme nuk do të thotë se ajo duhet të jetë një jetë e mërzitshme. Edhe pse, nëse shoqëroheni aq shumë sa një SuperAger, vështirë se mund të mos jetë argëtuese.
Kjo sigurisht nuk do të thotë se nuk mund të pini një pije ndërsa e bëni këtë. Studimet kanë treguar se njerëzit që pinë në mënyrë të moderuar kishin 23 për qind më pak gjasa të zhvillonin sëmundjen e Alzheimerit ose shenja të problemeve me kujtesën sesa ata që nuk pinë alkool.
Megjithatë, çelësi është masa. Ky është parimi kryesor i Dhesit. Për SuperAgers që ajo njeh, ajo thotë: “Jo të gjithë kanë lindur në grupet ku do të prisnit që njerëzit të jetonin më gjatë. Ata vijnë nga prejardhje të vështira, por të gjithë kanë bërë zgjedhje të rëndësishme në jetë, si të mos pinë duhan, të konsumojnë alkool me masë, të gatuajnë dhe të ushqehen mirë dhe të jenë fizikisht aktivë.”/TheTelegraph
