Gjithnjë e më shumë njerëz po kërkojnë të vlerësohen për çrregullimin e deficitit të vëmendjes me hiperaktivitet (ADHD). Por a nënkuptojnë vështirësitë me përqendrimin, harresa dhe shqetësimi i vazhdueshëm se vuani nga ky çrregullim? Një psikiatre shpjegon gjashtë pyetjet që duhet t’ia bëni vetes përpara se të vendosni të kryeni një vlerësim profesional.
Interesimi për diagnostikimin e ADHD-së është rritur ndjeshëm vitet e fundit. Sipas një hetimi të porositur nga qeveria britanike dhe të publikuar këtë javë, numri i referimeve për vlerësimin e këtij çrregullimi në Shërbimin Shëndetësor Kombëtar (NHS) është rritur 17 herë nga viti 2019 deri në fund të vitit 2025.
Ekspertët theksojnë se ky zhvillim nuk mund të shpjegohet thjesht me pretendimet se neurodiversiteti është kthyer në një trend apo etiketë të modës.
Rritja e ndërgjegjësimit për ADHD-në dhe autizmin ka bërë që shumë njerëz të fillojnë të kuptojnë më mirë vështirësitë me të cilat janë përballur gjatë jetës.
Njëkohësisht, kërkesat e jetës moderne mund ta bëjnë më të vështirë për personat e padiagnostikuar të fshehin ose kompensojnë simptomat e tyre, një sjellje që njihet si “maskim”.
Raporti paralajmëron se rritja e kërkesave për vlerësim ngre çështje të rëndësishme lidhur me rastet e padiagnostikuara, diagnozat e gabuara dhe mbidiagnostikimin.
Megjithatë, ekspertët theksojnë se nuk ka prova që personat që kërkojnë vlerësim sot kanë vështirësi më të lehta sesa ata që e kërkonin më parë.
Problemi kryesor mbetet vonesa në sigurimin e ndihmës dhe trajtimit për njerëzit që kanë nevojë.
Në disa zona të Britanisë së Madhe, listat e pritjes për vlerësimin e ADHD-së arrijnë deri në shtatë vjet, ndërsa diagnostikimi në klinikat private mund të kushtojë mbi 1,200 paund, pa përfshirë konsultat e mëvonshme dhe medikamentet.
Për këtë arsye, psikiatrja Alina Vaida, konsulente në Midland Health, rekomandon që përpara se të nisni procesin e vlerësimit, t’i bëni vetes gjashtë pyetje të rëndësishme.
1. Çfarë shpresoni të ndryshojë pas diagnostikimit?
Sipas doktoreshës Vaida, përpara se të investoni kohë dhe para në një vlerësim për ADHD, është e rëndësishme të kuptoni se çfarë prisni të përfitoni nga diagnoza.
Për disa njerëz, diagnostikimi është një mënyrë për ta kuptuar më mirë veten dhe për t’u dhënë kuptim vështirësive që kanë përjetuar gjatë viteve.
Për të tjerët, qëllimi mund të jetë marrja e trajtimit me medikamente ose sigurimi i mbështetjes së nevojshme në punë apo universitet.
“Është e rëndësishme të jeni të sinqertë me veten për atë që shpresoni të arrini. Njohja e prioriteteve tuaja mund t’ju ndihmojë të zgjidhni rrugën e duhur”, shpjegon psikiatrja për Metro.
Ajo paralajmëron se diagnoza nuk duhet parë si një zgjidhje e menjëhershme për të gjitha problemet.
Edhe pse medikamentet mund të ndihmojnë ndjeshëm në menaxhimin e simptomave, ato nuk i eliminojnë domosdoshmërisht të gjitha vështirësitë.
Gjithashtu, disa forma mbështetjeje në vendin e punës ose në institucione arsimore mund të jenë të disponueshme edhe pa një diagnozë formale.
2. A mund të ketë ndonjë shkak tjetër për mënyrën se si ndiheni?
Vështirësitë me përqendrimin, harresa, shqetësimi i brendshëm dhe ndjenja e mbingarkesës janë ndër simptomat që lidhen me ADHD-në.
Megjithatë, këto përvoja nuk janë karakteristike vetëm për këtë çrregullim.
Ato mund të shfaqen edhe te njerëzit që nuk kanë ADHD dhe mund të lidhen me probleme të tjera shëndetësore ose psikologjike.
Ankthi, depresioni, autizmi, mungesa e gjumit, stresi kronik, traumat psikologjike dhe ndryshimet hormonale janë disa nga faktorët që mund të shkaktojnë simptoma të ngjashme.
Prandaj, doktoresha Vaida rekomandon që vlerësimi të fillojë me një bisedë të hapur me profesionistin shëndetësor.
“Flisni për të gjitha vështirësitë me të cilat po përballeni, jo vetëm për faktin nëse mendoni se keni ADHD”, këshillon ajo.
Sipas psikiatres, qëllimi duhet të jetë identifikimi i shkakut të vërtetë të problemeve dhe sigurimi i ndihmës së përshtatshme, pavarësisht se cila mund të jetë diagnoza.
3. A i keni pasur këto vështirësi që nga fëmijëria?
Një nga kriteret kryesore në diagnostikimin e ADHD-së është prania e simptomave që në fëmijëri.
Sipas Institutit Kombëtar Amerikan të Shëndetit Mendor (NIMH), ADHD është një çrregullim neurozhvillimor, simptomat e të cilit duhet të kenë qenë të pranishme përpara moshës 12-vjeçare, edhe nëse identifikohen shumë më vonë.
Kjo nuk do të thotë se çdo person duhet të jetë diagnostikuar si fëmijë.
Shumë njerëz arrijnë t’i kompensojnë ose t’i fshehin simptomat për vite me radhë, derisa ndryshimet e mëdha në jetë i bëjnë ato më të dukshme.
Puberteti, perimenopauza, ardhja në jetë e një fëmije apo dalja në pension mund të ndikojnë në mënyrën se si përjetohen simptomat.
Edhe vetë shfaqja e ADHD-së mund të ndryshojë me kalimin e viteve.
Ndërsa te fëmijët mund të mbizotërojnë hiperaktiviteti dhe impulsiviteti, te të rriturit vështirësitë mund të lidhen më shumë me organizimin, përqendrimin dhe shqetësimin e vazhdueshëm mendor.
“Nëse problemet tuaja kanë filluar vetëm kohët e fundit, është e rëndësishme të shqyrtohet mundësia që ato të kenë një shkak tjetër”, shpjegon Vaida.
Ajo rekomandon të kujtoni nëse mësuesit ose familjarët kanë vënë re më parë probleme me vëmendjen, organizimin apo sjelljen tuaj.
Dëftesat e vjetra shkollore dhe kujtimet e prindërve mund të jenë burime të vlefshme informacioni gjatë procesit të vlerësimit.
4. A ndikojnë simptomat në më shumë se një fushë të jetës suaj?
Të gjithëve na ndodh të harrojmë diçka, të shpërqendrohemi ose të kemi vështirësi për të përfunduar një detyrë.
Por dallimi mes këtyre përvojave të zakonshme dhe ADHD-së qëndron te vazhdimësia, shpeshtësia dhe ndikimi që simptomat kanë në jetën e përditshme.
Te personat me ADHD, vështirësitë zakonisht janë të vazhdueshme dhe shfaqen në disa fusha të jetës.
Ato mund të ndikojnë në performancën në punë, marrëdhëniet personale, menaxhimin e financave dhe kryerjen e detyrave të zakonshme në shtëpi.
Psikiatrja rekomandon të vlerësoni se sa shpesh ju ndodhin këto probleme dhe sa ndikojnë ato në funksionimin tuaj.
A po ju pengojnë të përmbushni përgjegjësitë profesionale? A po ndikojnë në marrëdhëniet me familjarët ose partnerin? A po e keni të vështirë të kujdeseni për veten?
“Nëse përgjigjja është po, ose nëse përballimi i përditshmërisë kërkon pothuajse gjithë energjinë tuaj, kjo është një arsye e mirë për të kërkuar ndihmë profesionale”, thotë Vaida.
5. Cilat janë mundësitë tuaja për diagnostikim dhe a mund t’i përballoni ato?
Përpara se të nisni procesin e vlerësimit, është e rëndësishme të njihni mundësitë që ofron sistemi shëndetësor dhe kostot që mund të shoqërojnë diagnostikimin.
Në Britaninë e Madhe, vlerësimi përmes sistemit publik NHS është falas, por pritja për një takim me specialistin mund të zgjasë muaj ose vite.
Në Angli ekziston edhe mundësia e njohur si “Right to Choose”, e cila u lejon pacientëve që plotësojnë kushtet të zgjedhin një ofrues tjetër shërbimesh shëndetësore të financuar nga NHS.
Megjithatë, kjo alternativë nuk garanton gjithmonë një proces më të shpejtë.
Nga ana tjetër, klinikat private zakonisht mund të ofrojnë vlerësim brenda një periudhe më të shkurtër, por shpenzimet mund të jenë të konsiderueshme.
Përveç kostos fillestare të diagnostikimit, pacientët duhet të marrin parasysh edhe konsultat e mëvonshme, trajtimin dhe recetat për medikamente.
“Nëse shpresoni të merrni trajtim me medikamente, duhet të pyesni nëse mjeku juaj i përgjithshëm do të pranojë një marrëveshje për kujdes të përbashkët me specialistin”, shpjegon Vaida.
Në të kundërt, pacienti mund të detyrohet të vazhdojë t’i paguajë privatisht recetat.
Këto udhëzime lidhen me sistemin shëndetësor britanik. Në vende të tjera, përfshirë Kosovën dhe Shqipërinë, procedurat e diagnostikimit dhe mbulimi i kostove mund të ndryshojnë.
6. A jeni të përgatitur për çdo rezultat të vlerësimit?
Pyetja e fundit lidhet me pritshmëritë emocionale që shoqërojnë diagnostikimin.
Sipas doktoreshës Vaida, është e rëndësishme të jeni të përgatitur edhe për mundësinë që vlerësimi të mos konfirmojë ADHD-në.
Për disa njerëz, një rezultat i tillë mund të jetë zhgënjyes, veçanërisht nëse prej vitesh kanë besuar se ky çrregullim shpjegon vështirësitë e tyre.
Megjithatë, mungesa e një diagnoze për ADHD nuk do të thotë se problemet që përjetoni nuk janë reale.
Kjo mund të nënkuptojë vetëm se simptomat kanë një shpjegim tjetër dhe kërkojnë një formë tjetër mbështetjeje.
“Një vlerësim i mirë duhet t’ju ndihmojë të kuptoni çfarë po ndodh dhe t’ju drejtojë te ndihma e duhur, pavarësisht rezultatit”, thekson psikiatrja.
Edhe marrja e një diagnoze pozitive mund të shoqërohet me emocione të përziera.
Disa njerëz ndiejnë lehtësim, pasi më në fund kuptojnë arsyet e vështirësive të tyre.
Të tjerë mund të përjetojnë trishtim, zemërim ose zhgënjim për vitet gjatë të cilave kanë luftuar me simptomat pa e ditur shkakun.
Vaida rekomandon që njerëzit t’i japin vetes kohë për ta përpunuar diagnozën dhe të kërkojnë mbështetje nga familjarët, miqtë ose persona që kanë përvoja të ngjashme.
Diagnoza nuk është fundi, por fillimi i rrugës drejt përmirësimit
Ekspertët theksojnë se rritja e ndërgjegjësimit për ADHD-në është një zhvillim pozitiv, por vetëdiagnostikimi përmes rrjeteve sociale apo testeve në internet nuk mund ta zëvendësojë një vlerësim profesional.
Vështirësitë me vëmendjen, organizimin dhe kontrollin e impulseve mund të kenë shkaqe të ndryshme, prandaj është e rëndësishme që ato të shqyrtohen në kontekstin e përgjithshëm të shëndetit dhe historisë personale.
“Cilido qoftë rezultati, vlerësimi duhet të jetë një pikënisje, jo një pikë përfundimtare”, përfundon doktoresha Vaida.
Sipas saj, qëllimi nuk është thjesht vendosja e një emri për simptomat, por kuptimi më i mirë i nevojave dhe aftësive personale, si dhe gjetja e mbështetjes ose trajtimit më të përshtatshëm.
Nëse dyshoni se mund të keni ADHD, hapi më i dobishëm është të konsultoheni me një profesionist të kualifikuar të shëndetit mendor, në vend që të nxirrni përfundime vetëm nga simptomat që njihni te vetja.
