Rreth dy të tretat e rasteve të kancerit të gjirit zbulohen kur gratë vërejnë ndryshime në gjoksin e tyre.
Shifrat për kancerin e gjirit në Mbretërinë e Bashkuar janë shqetësuese. Çdo vit diagnostikohen rreth 55.900 raste të reja në Mbretërinë e Bashkuar, pra më shumë se 150 raste çdo ditë. Një në shtatë gra do të zhvillojë kancer të gjirit gjatë jetës së saj dhe, sipas organizatës Cancer Research UK, kanceri i gjirit është lloji më i përhapur i kancerit në Britani, duke përbërë 15 për qind të të gjitha rasteve të reja.
Megjithatë, ka shpresë, sepse sa më herët të zbulohen shenjat, aq më të mëdha janë gjasat që kanceri të zbulohet në kohë dhe të trajtohet.
“Është thelbësore të jeni të vetëdijshme për shenjat dhe simptomat e pazakonta, sepse rreth dy të tretat e rasteve të kancerit të gjirit zbulohen kur gratë vërejnë ndryshime në gjoksin e tyre dhe shkojnë te mjeku i familjes për t’i kontrolluar”, thotë Dr. Stephen John Sammut, studiues klinik në Institutin e Kërkimeve për Kancerin në Londër. “Të jesh e vetëdijshme për gjoksin tënd do të thotë të mësosh se si duken dhe si ndihen normalisht gjinjtë e tu. Sa më herët të zbulohet kanceri i gjirit, aq më të mëdha janë gjasat që trajtimi të jetë i suksesshëm.”
Megjithëse kokrrat janë simptoma kryesore e kancerit të gjirit, “ne mund të përqendrohemi plotësisht tek ato”, thotë Zoe Winters, kirurge konsulente onkoplastike e gjirit dhe profesoreshë e kirurgjisë së gjirit në University College London. “Ato janë larg të qenit shenja e vetme.”
Çfarë është kanceri i gjirit?
Kanceri i gjirit është një sëmundje në të cilën “qelizat anormale të gjirit rriten në mënyrë të pakontrolluar, duke formuar tumore që i quajmë kancer”, thotë Dany Bell, këshilltare strategjike për trajtimin, medikamentet dhe gjenomikën pranë Qendrës së Ekspertizës Klinike të organizatës Macmillan.
“Kjo zakonisht shfaqet në formën e një kokrre”, thotë ajo, “por ka edhe shenja dhe simptoma të tjera që mund të vëreni, si rrudhja e lëkurës, futja e thithkës së gjirit nga brenda ose shfaqja e një skuqjeje.”
Kur bëhet fjalë për kokrrat, “disa njerëz kanë kokrra që nuk mund të ndihen me prekje, sepse ndodhen thellë brenda indit të gjirit dhe zbulohen për herë të parë gjatë mamografive rutinë”.
Shenjat dhe simptomat e kancerit të gjirit
Shenjat kryesore të kancerit të gjirit mund të përfshijnë:
– Një kokërr ose ënjtje në gji, në pjesën e sipërme të kraharorit ose në sqetull.
– Një ndryshim në lëkurë, si rrudhje ose formim gropëzash.
– Një ndryshim në ngjyrën e gjirit; për shembull, gjiri mund të duket i kuq ose i inflamuar.
– Ndryshime në madhësinë ose formën e gjirit.
– Ndryshime në thithkën e gjirit, për shembull, nëse ajo është tërhequr nga brenda.
– Një skuqje ose formim koreje rreth thithkës së gjirit.
– Rrjedhje lëngu nga njëra ose nga të dyja thithkat e gjirit.
Si duhet të kryhet vetëkontrolli i gjirit?
Shkaqet e kancerit të gjirit
Nuk ekziston një shkak i vetëm i kancerit të gjirit, por shkencëtarët kanë identifikuar faktorë që mund t’i vënë gratë në rrezik më të lartë për zhvillimin e tij. Këta përfshijnë:
– Moshën.
– Historinë familjare të sëmundjes.
– Konsumin e alkoolit.
– Pirjen e duhanit.
– Mbipeshën.
– Përdorimin e pilulave kontraceptive ose të terapisë zëvendësuese hormonale (HRT).
– Dendësinë e gjirit.
– Mosha dhe historia familjare
“Rreth 80 për qind e rasteve të kancerit të gjirit shfaqen te gratë mbi moshën 50 vjeç dhe një në katër raste diagnostikohet te gratë e moshës 75 vjeç e lart”, thotë Dr. Sammut. Vetëm 5 për qind e rasteve të kancerit të gjirit shfaqen te gratë nën moshën 40 vjeç.
Disa gra mund të kenë gjithashtu rrezik më të lartë për shkak të faktorëve gjenetikë. “Megjithëse shumica e rasteve të kancerit të gjirit nuk trashëgohen, një numër i vogël njerëzish kanë rrezik të shtuar për zhvillimin e kancerit të gjirit për shkak të një historie të rëndësishme familjare”, thotë Louise Grimsdell, infermiere specialiste klinike në organizatën Breast Cancer Now.
“Një person mund të ketë më shumë gjasa të ketë një histori të rëndësishme familjare nëse një i afërm i shkallës së parë, për shembull nëna ose babai, ka pasur kancer të gjirit para moshës 40 vjeç, ose nëse një i afërm ka pasur kancer të gjirit në të dy gjinjtë.”
Një faktor gjenetik i njohur në lidhje me kancerin e gjirit është gjeni BRCA, i cili mund të trashëgohet nga secili prej prindërve “dhe mund t’u transmetohet 50 për qind të fëmijëve që ata kanë”, thotë Bell.
Faktorët e stilit të jetesës
Faktorët e stilit të jetesës luajnë gjithashtu një rol të rëndësishëm në mundësinë që një person të zhvillojë kancer të gjirit. Mbipesha, konsumimi i alkoolit dhe pirja e duhanit janë zakone që rrisin rrezikun e zhvillimit të kancerit të gjirit.
Sipas organizatës Breast Cancer Now, obeziteti bën që dy ose tri gra më shumë në çdo 100 gra të zhvillojnë kancer të gjirit pas moshës 50 vjeç. Krahasuar me gratë që nuk konsumojnë fare alkool, ato që pinë vetëm tri pije alkoolike në javë kanë një rrezik 15 për qind më të lartë për zhvillimin e kancerit të gjirit.
Pilulat kontraceptive dhe terapia zëvendësuese hormonale (HRT)
Ka edhe faktorë të tjerë rreziku që lidhen me zhvillimin e kancerit të gjirit, por për të cilët provat nuk janë aq të qarta. “Mendohet se përdorimi i pilulave kontraceptive ose i terapisë zëvendësuese hormonale (HRT) gjatë menopauzës e rrit rrezikun”, thotë Bell. “Rreziku mund të rritet gjithashtu nëse menopauza fillon herët ose nëse menstruacionet e para shfaqen para moshës 12 vjeç.”
Një studim i vitit 2017 zbuloi se gratë që kanë përdorur pilula kontraceptive që përmbajnë estrogjen kanë një rrezik 20 për qind më të lartë për të zhvilluar kancer të gjirit sesa gratë që nuk i kanë përdorur kurrë ato. Rreziku lidhet me kohëzgjatjen e përdorimit.
Megjithatë, i njëjti studim sugjeroi se pilulat që përmbajnë vetëm progesteron, të njohura edhe si “mini-pilula”, nuk paraqesin të njëjtin rrezik. Studimet e organizatës Cancer Research UK kanë treguar se çdo rritje e rrezikut zhduket 10 vjet pas ndërprerjes së përdorimit të pilulave kontraceptive.
Gjinjtë e dendur
Pothuajse gjysma e grave, rreth 40 për qind, kanë gjinj të dendur, gjë që ua dyfishon rrezikun për kancer të gjirit, ndërsa 10 për qind kanë gjinj jashtëzakonisht të dendur, të cilët e rrisin rrezikun katër deri në gjashtë herë.
Dendësia i referohet sasisë së gjëndrave dhe indit fijor të kanaleve të gjirit që një grua ka, krahasuar me sasinë e yndyrës në gjinjtë e saj. Zakonisht, kjo është një karakteristikë e trashëguar.
Prof. Winters thotë se të pasurit e “gjinjve të dendur” mund ta rrisë ndjeshëm rrezikun e zhvillimit të kancerit të gjirit. Kjo ndodh sepse ata përmbajnë më shumë qeliza që mund të shndërrohen në qeliza kancerogjene.
Gjinjtë e dendur mund të dallohen vetëm nëpërmjet mamografisë, thotë Prof. Winters. Ata nuk mund të dallohen me prekje dhe dendësia e tyre nuk ka lidhje me madhësinë e gjirit. Gratë nuk informohen për nivelin e dendësisë së gjirit pas mamografive të kryera në kuadër të Shërbimit Kombëtar Shëndetësor të Mbretërisë së Bashkuar (NHS), gjë që, sipas Prof. Winters, është e gabuar. “Çdo grua duhet ta dijë nivelin e dendësisë së gjinjve të saj.”
Me kalimin e moshës, sasia e indit gjëndror në gjinjtë tuaj zvogëlohet dhe zëvendësohet nga yndyra, kështu që gjinjtë bëhen më pak të dendur.
Diagnostikimi dhe depistimi
Shumica e rasteve të kancerit të gjirit diagnostikohen ose pas vetëkontrollit të një gruaje, i ndjekur nga një vizitë te mjeku i familjes, ose gjatë një mamografie rutinë. Në të dyja rastet, do të referoheni në një klinikë të specializuar për sëmundjet e gjirit.
Kokrrat mund të zbulohen edhe rastësisht, ndërsa visheni ose shikoheni në pasqyrë. “Një person ose partneri i tij mund të ndiejë një kokërr”, thotë Bell, “pas së cilës hapi i parë duhet të jetë vizita te mjeku i familjes”.
Nëse dyshohet për kancer, mjeku i familjes do të përshpejtojë caktimin e një takimi në një klinikë të specializuar për gjirin, ku do të merret një mostër e vogël nga kokrra, e njohur si biopsi, për t’u analizuar. Pas një jave, mund të ktheheni në klinikë për të marrë rezultatet.
Nëse një ndryshim i dyshimtë për kancer zbulohet gjatë mamografisë dhe jo përmes vetëkontrollit, ka të ngjarë që edhe në këtë rast të referoheni për biopsi.
Mamografitë kryhen çdo tre vjet pasi një grua mbush 50 vjeç, deri në moshën 71 vjeç. Megjithatë, “personat që kanë rrezik gjenetik mund të kontrollohen më herët”, thotë Bell.
Nëse kualifikoheni për mamografi, do të merrni një letër ftese, për sa kohë që jeni e regjistruar te një mjek familjeje. Rreth një në katër gra ftohen të rikthehen për analiza të tjera pas një mamografie dhe, nga këto gra, njëra rezulton të ketë kancer.
Mundësitë e trajtimit
Mundësitë e trajtimit të kancerit të gjirit varen nga faza në të cilën ka përparuar sëmundja. Ato përfshijnë:
– Lumpektominë.
– Mastektominë.
– Imunoterapinë.
– Radioterapinë dhe/ose kimioterapinë.
Kanceri primar i gjirit, kur sëmundja është e kufizuar në njërin ose të dy gjinjtë dhe nuk është përhapur në pjesë të tjera të trupit, “trajtohet me një kombinim të ndërhyrjes kirurgjikale dhe metodave të tjera”, thotë Grimsdell.
Gama e plotë e trajtimeve mund të përfshijë “lumpektominë, mastektominë, kimioterapinë, radioterapinë, terapinë hormonale dhe terapitë e synuara, në varësi të llojit të kancerit të gjirit që keni dhe të një sërë faktorësh të tjerë”, shpjegon ajo.
Lumpektomia heq tumorin dhe çdo ind anormal nga gjiri, ndërsa mastektomia heq vetë gjirin.
Kanceri i gjirit në fazën e parë, të dytë ose të tretë, që përfshin si tumoret shumë të vogla, ashtu edhe kanceret që janë përhapur në nyjet limfatike ose në muskujt e kraharorit, “trajtohet me një kombinim të ndërhyrjes kirurgjikale dhe më pas kimioterapisë e radioterapisë, ose vetëm me njërën prej tyre”, thotë Bell.
Shpesh, pas këtyre trajtimeve vijon terapia hormonale, e cila synon të ndalojë ose të ngadalësojë rritjen e kancerit. Kjo bëhet duke ulur sasinë e hormoneve, përfshirë estrogjenin dhe progesteronin, në organizëm, ose duke bllokuar veprimin e tyre mbi qelizat kancerogjene.
Kimioterapia dhe radioterapia përdoren më pas për të shkatërruar qelizat kancerogjene që mund të kenë mbetur. Megjithatë, jo të gjitha gratë kanë nevojë t’i nënshtrohen njërës apo të dyja këtyre trajtimeve.
“Tani kemi teste që na lejojnë të vlerësojmë rrezikun që kanceri të përsëritet”, thotë Bell.
“Nëse dikush, për shembull, ka 10 për qind mundësi që kanceri t’i rikthehet pas operacionit dhe nuk dëshiron aspak t’i nënshtrohet kimioterapisë, mund t’ia japim këtë informacion dhe ta lejojmë të marrë një vendim të informuar”, shpjegon ajo.
Një tjetër mundësi më e re është imunoterapia e synuar, e cila ndihmon sistemin imunitar të organizmit të sulmojë qelizat kancerogjene. Ky është një tjetër trajtim që ofrohet pas ndërhyrjes kirurgjikale për të parandaluar rikthimin e kancerit.
Masat parandaluese
“Kanceri i gjirit shkaktohet nga një kombinim i mënyrës se si jetojmë, gjeneve tona dhe mjedisit ku jetojmë”, thotë Dr. Sammut. “Fatkeqësisht, nuk mund të parashikojmë se kush do të zhvillojë kancer të gjirit. Megjithatë, disa faktorë të stilit të jetesës mund të ndikojnë në rrezikun tuaj.”
Masat përfshijnë:
– Kufizimin e konsumit të alkoolit në jo më shumë se 14 njësi alkooli në javë, të shpërndara në tri ose më shumë ditë.
– Ndjekjen e një diete të shëndetshme dhe të ekuilibruar.
– Ruajtjen e një peshe të shëndetshme.
– Kryerjen e aktivitetit fizik rregullisht.
– Mospirjen e duhanit.
Dr. Sammut thotë: “Ka gjithnjë e më shumë prova se pirja e duhanit e rrit lehtë rrezikun e kancerit të gjirit dhe sa më e re të jetë një grua kur fillon të pijë duhan, aq më i lartë është rreziku i saj. Rreziku i shtuar vazhdon për të paktën 20 vjet pas ndërprerjes së pirjes së duhanit.”
Krahasuar me gratë që nuk konsumojnë fare alkool, gratë që pinë tri pije alkoolike në javë kanë një rrezik 15 për qind më të lartë për kancer të gjirit.
Studimet tregojnë se gratë që kryejnë aktivitet fizik rregullisht kanë deri në 20 për qind më pak gjasa të zhvillojnë kancer të gjirit.
Ky përfitim vërehet më qartë te gratë pas menopauzës. Edhe ecja me ritëm të shpejtë mund ta ulë rrezikun e kancerit të gjirit, por ish-kirurgja e gjirit, Liz O’Riordan, e cila tani është avokate dhe edukatore për pacientët me kancer, thotë: “Synoni të bëni të paktën 30 minuta ushtrime aerobike, tri herë në javë, si dhe dy seanca nga 30 minuta ushtrime force ose rezistence në javë.”
Këto ushtrime mund të kryhen në palestër, duke përdorur pajisjet me pesha, në shtëpi, ose duke bërë Pilates apo çdo lloj stërvitjeje që përfshin ushtrime me peshën e trupit, si qëndrimi në pozicionin plank dhe pompat.
Terapia moderne zëvendësuese hormonale (HRT) me doza të ulëta
Prof. Winters thotë se mënyra më e sigurt për të përdorur terapinë zëvendësuese hormonale është marrja e estrogjenit të vetëm nëpërmjet ngjitëseve ose xheleve, “pasi kjo nuk e rrit rrezikun e kancerit të gjirit”. Megjithatë, kjo vlen vetëm për gratë që i janë nënshtruar histerektomisë, pra heqjes kirurgjikale të mitrës.
Nëse keni mitër, duhet të merrni progesteron, “i cili e rrit rrezikun”, për të mbrojtur veten nga kanceri i mitrës. Për këto gra, Prof. Winters sugjeron përdorimin e terapisë zëvendësuese hormonale transdermale, nëpërmjet ngjitëseve ose xheleve, së bashku me progesteron të mikronizuar në formë tablete (Utrogestan) ose me një spirale hormonale Mirena./TheTelegraph
