Në vitin 2009, Michael Ryan arriti në përfundimin se nëna e tij 66-vjeçare, Kay Ryan, po shfaqte simptoma të demencës. Si shkencëtar akademik në fushën e sëmundjeve neurodegjenerative, ai i njohu shenjat karakteristike të rënies së aftësive njohëse vështirësinë për të kujtuar fjalët dhe fillimin e humbjes së fillit të mendimit.
“Unë mendova se ajo kishte Alzheimer,” thotë Ryan. “Të gjitha analizat ishin normale për shpjegime të tjera të mundshme, si funksioni i tiroides dhe nivelet e vitaminës B12. Ajo gjithashtu nuk pinte alkool, kështu që mendova: ‘Në rregull, ja ku jemi.’”
Ryan i caktoi asaj një takim në Mayo Clinic në Rochester, Minnesota. Duke ndarë një dhomë hoteli një natë më parë, ai u zgjua nga tingujt e frymëmarrjes së çrregullt.
“Gërhitja dhe gulçimi ishin vërtet të theksuara,” thotë ai. “Ende nuk mendoja se kjo ishte shkaku, por thashë: ‘O Zot, duhet ta kontrollojmë edhe këtë.’”
Një seri ekzaminimesh imazherike nuk treguan shenja të Alzheimerit, por Kay u diagnostikua me apne obstruktive të gjumit, një gjendje në të cilën rrugët e frymëmarrjes së një personi mbyllen periodikisht gjatë natës, duke bërë që frymëmarrja të ndalojë dhe të rifillojë dhjetëra ose qindra herë.
Kjo ka një efekt shkatërrues në cilësinë e gjumit, sepse ulja e niveleve të oksigjenit e detyron vazhdimisht trurin të rihapë rrugët e frymëmarrjes dhe të rikthejë frymëmarrjen. Këto ndërprerje të vazhdueshme pengojnë kalimin natyror drejt gjumit të thellë dhe rikuperues me valë të ngadalta.
Peter Garrard, profesor në St George’s Hospital në Londër, i specializuar në demencat neurodegjenerative, thotë se me kalimin e kohës kjo e predispozon një person ndaj rënies së aftësive njohëse dhe rrezikut për demencë. Kjo ndodh sepse pengon aftësinë e trurit për të larguar proteinat toksike, si amiloidi, një nga faktorët që lidhen me sëmundjen e Alzheimerit.
“Nëse privoheni nga gjumi i thellë, atëherë po pengoni kullimin e lëngjeve nga truri që ndodh gjatë kësaj faze,” thotë Garrard. “Dhe kjo çon në grumbullimin e pllakave amiloide.”
Si ta trajtoni gërhitjen e fortë
Ronald Petersen, neurolog dhe drejtor i Qendrës së Kërkimeve për Sëmundjen e Alzheimerit në Mayo Clinic, rekomandoi që Kay të fillonte trajtimin me një pajisje të ngjashme me një ventilator, të njohur si makinë me presion të vazhdueshëm pozitiv në rrugët e frymëmarrjes (CPAP), e cila parandalon apnenë e gjumit duke pompuar ajër në fyt për të mbajtur të hapura rrugët e frymëmarrjes.
“Ajo filloi ta përdorte me shumë përpikëri,” kujton Petersen. “Dhe më pas u kthye për vizitën e radhës, gjashtë muaj më vonë, dhe dëmtimi i saj njohës në thelb ishte zhdukur.”
Ryan mbeti i habitur.
“Brenda një ose dy muajsh, aftësitë e saj njohëse ishin tashmë afër nivelit që kishin qenë më parë,” kujton ai. “Për dikë në të 60-at, nuk mendoj se do ta konsideroja këtë si një rezultat të mundshëm.”
Shtatëmbëdhjetë vjet më vonë, Kay është 84 vjeç, ende jeton në mënyrë të pavarur dhe nuk shfaq shenja demence. Për Petersen, ky është një shembull veçanërisht i fortë se si ndryshimet në modelet e gjumit mund të shërbejnë ndonjëherë si shenja paralajmëruese për shfaqjen e problemeve njohëse në moshën e mesme dhe në moshat më të mëdha. Trajtimi i burimit të çrregullimit të gjumit mund t’i ndihmojë njerëzit të ngadalësojnë rënien e aftësive njohëse.
Le të shohim disa nga shenjat e tjera paralajmëruese dhe mënyrën se si ato lidhen me shëndetin e trurit.
Mikro-zgjimet
Prof. Gilles Vandewalle, i cili drejton një laborator për gjumin dhe shëndetin në Universitetin e Lièges, është veçanërisht i interesuar për mikro-zgjimet si një shenjë paralajmëruese të rrezikut për demencë.
Këto janë ndërprerje të vogla të gjumit, të cilat bëjnë që të zgjoheni për disa sekonda gjatë natës. Mund të mos jeni në dijeni për to, por ato mund të zbulohen nga orët inteligjente ose sensorët e gjumit të vendosur nën shtrat.
“Mikro-zgjimet bëhen më të shpeshta me moshën dhe kontribuojnë në uljen e cilësisë së gjumit ndërsa plakemi,” thotë ai.
Në një studim të kohëve të fundit, ku Vandewalle dhe kolegët e tij ndoqën 500 të rritur për deri në shtatë vjet, ata zbuluan se njerëzit e moshës së mesme që kishin më shumë mikro-zgjime kishin më shumë gjasa të ishin gjenetikisht të predispozuar për zhvillimin e Alzheimerit.
Por mikro-zgjimet mund të nxisin gjithashtu rënien e aftësive njohëse. Vandewalle thekson se shumë njerëz i përjetojnë ato, për shembull, për shkak të jetesës në një mjedis urban të zhurmshëm. Kjo në vetvete rrit rrezikun për demencë në dekadat e ardhshme, sepse gjumi i dëmtuar nënkupton një largim më të reduktuar të toksinave nga truri.
Çfarë të bëni
Një mundësi është të përdorni kufje që filtrojnë zhurmat e ambientit, për shembull, si një mënyrë për të përmirësuar cilësinë e gjumit.
Zgjimi në mes të natës me mendime ankthioze
Petersen thotë se shpesh sheh pacientë të moshuar që nuk kanë vështirësi për të fjetur, por zgjohen vazhdimisht dy ose tre orë pas fillimit të gjumit dhe zbulojnë se nuk mund të flenë përsëri.
“Ata thonë: ‘Zakonisht jam duke u shqetësuar për diçka që nuk e kam bërë gjatë ditës, e cila në atë moment duket jashtëzakonisht e rëndësishme,’” thotë Petersen.
Sipas Petersen, zgjimi i përsëritur në mes të natës mund të prishë me kalimin e kohës proceset thelbësore rikuperuese. Një arsye është se truri ka nevojë për cikle të pandërprera gjumi për t’i përpunuar dhe ruajtur përvojat e përditshme në kujtesën afatgjatë.
Zgjimi i shpeshtë në orën 3 të mëngjesit i ndërpret këto cikle, duke ulur ruajtjen e kujtimeve dhe duke ju bërë më harraqë. Ankthi shoqërues gjithashtu mund ta mbajë sistemin nervor në gjendje gatishmërie të lartë, duke rritur inflamacionin kronik në të gjithë trupin, gjë që mund të dëmtojë trurin.
Çfarë të bëni
Petersen gjithashtu beson se, në disa raste, është e mundur të përmirësohen problemet që qëndrojnë në themel të kësaj gjendjeje përmes ndryshimeve në stilin e jetesës, të cilat e bëjnë më të mundshëm një gjumë të mirë gjatë natës.
Ai rekomandon shmangien e stimuluesve si kafeja dhe çaji në mbrëmje, rritjen e aktivitetit fizik dhe përpjekjen për të krijuar një rutinë ku shkoni në shtrat në të njëjtën orë çdo natë, në mënyrë që ta mësoni trupin të qetësohet.
Makthet e përjavshme
Të gjithë kemi ëndrra të këqija herë pas here, por nëse kjo ndodh shumë shpesh, mund të jetë shenjë se jeni në një rrezik më të lartë për demencë.
Katër vjet më parë, neurologët në Universitetin e Birminghamit studiuan gjumin e 600 personave të moshës 35–64 vjeç dhe shpeshtësinë me të cilën ata përjetonin makthe.
Ata zbuluan se personat që kishin makthe çdo javë kishin katër herë më shumë gjasa të përjetonin rënie të aftësive të tyre njohëse gjatë dekadës pasuese.
Pse?
Ashtu si në rastin e apnesë së gjumit, një nga problemet mund të jetë se makthet po bëjnë që njerëzit të zgjohen gjatë natës dhe po i pengojnë ata të përfitojnë nga aspektet më rigjeneruese të gjumit të thellë.
Çfarë të bëni
Neurologët e Birminghamit rekomandojnë të konsultoheni me një specialist të gjumit nëse keni makthe çdo javë, për të hetuar shkakun që qëndron në themel.
Terapia konjitive-bihejviorale (CBT) është treguar si një mënyrë efektive për trajtimin e maktheve, ndërsa disa barna me recetë, si prazosina, janë gjetur të dobishme.
Disa studime kanë zbuluar se kujtesa dhe aftësitë e të menduarit janë përmirësuar pasi makthet janë trajtuar.
Të vepruarit sipas ëndrrave
Garrard kujton një mik të vjetër nga universiteti, i cili ishte aq i apasionuar pas kanotazhit, saqë e dashura e tij tregonte se ai kishte prirjen të ulej papritur drejt në mes të natës, ende në gjumë të thellë, dhe të kryente lëvizje sikur po voziste me rrema.
Kjo në fakt quhet çrregullimi i sjelljes gjatë gjumit REM (ose gjumit me lëvizje të shpejta të syve). Nëse partneri juaj tregon se ju përpëliteni rregullisht në shtrat gjatë natës dhe i shfaqni fizikisht ëndrrat tuaja, atëherë mund të jeni të rrezikuar nga zhvillimi i një sëmundjeje neurodegjenerative.
Është e rëndësishme të trajtohet, nëse është e mundur, sepse kërkimet kanë treguar se 90 për qind e njerëzve me çrregullim të sjelljes gjatë gjumit REM do të zhvillojnë më vonë Parkinsonin ose demencën me trupa Lewy – një lloj demence që ndikon në mënyrë progresive në të menduarit, lëvizjen, sjelljen dhe humorin.
Garrard thotë se ky çrregullim tregon se diçka po dëmton trungun e trurit, duke prishur paralizën normale të muskujve që ndodh gjatë gjumit të thellë.
“Kjo ndodh sepse diçka nuk po shkon siç duhet në bërthamat e thella të trurit,” thotë ai.
Çfarë të bëni
Petersen thotë se nuk është e pazakontë që njerëzit me çrregullim të sjelljes gjatë gjumit REM ta godasin aksidentalisht partnerin gjatë natës dhe se ka takuar çifte që nuk kanë fjetur në të njëjtin shtrat prej vitesh për shkak të kësaj gjendjeje.
Megjithatë, ai rekomandon konsultimin me një specialist të gjumit, pasi ka disa barna që mund të blihen pa recetë, si melatonina, të cilat mund të përdoren për të ndihmuar në trajtimin e kësaj gjendjeje.
“Nuk do të shkoja aq larg sa të thosha: ‘Nëse e trajtojmë në mënyrë efektive këtë çrregullim, do ta parandalojmë demencën në të ardhmen’, por trajtimi i tij mund të ndihmojë në zbutjen e një pjese të rënies së aftësive njohëse,” thotë ai.
Ecja në gjumë
Ecja në gjumë, e cila është një tjetër formë e çrregullimit të sjelljes gjatë gjumit REM, mund të jetë gjithashtu një shenjë paralajmëruese për probleme njohëse, veçanërisht nëse fillon të shfaqet në të 60-at ose të 70-at.
Edhe pse ecja në gjumë nuk do të thotë domosdoshmërisht se do të zhvilloni demencë, ajo gjithashtu mund të ndërpresë ciklet e gjumit gjatë natës, duke ndikuar në aftësitë tuaja njohëse me kalimin e kohës.
Çfarë të bëni
Ka shumë shkaqe që qëndrojnë në themel të ecjes në gjumë, përfshirë depresionin, përdorimin e substancave dhe PTSD-në.
Nëse besoni se ecni në gjumë, konsultimi me një specialist të gjumit për të trajtuar çdo shkak kontribues mund të ndihmojë në ruajtjen e aftësive tuaja njohëse në planin afatgjatë./TheTelegraph
