Në kohë të caktuara të muajit, ose në faza të caktuara të jetës, shumë gra e kanë më të vështirë të përqendrohen, të përballojnë stresin dhe të kontrollojnë emocionet e tyre – me luhatje humori, shqetësim dhe lodhje që rriten si rezultat.
Hormonet shpesh luajnë një rol të madh, veçanërisht tek gratë me çrregullim të mungesës së vëmendjes/hiperaktivitetit (ADHD).
Tek meshkujt, çrregullimi neurozhvillues diagnostikohet zakonisht në fëmijëri, por tek femrat shpesh shumë më vonë, nëse diagnostikohet fare. Një arsye është se ata zakonisht kanë simptoma të pavëmendshmërisë, të cilat mund të jenë më të vështira për t’u njohur sesa ato hiperaktive. Një tjetër arsye është se simptomat e tyre luhaten më shumë, për shembull gjatë ciklit menstrual, shtatzënisë dhe tranzicionit të menopauzës.
Tek gratë me ADHD të pavëmendshme, ndryshimet relativisht të vogla hormonale mund të kenë efekte më të forta sesa tek ato pa këtë çrregullim. Shpërthimet e tyre emocionale dhe rënia e përqendrimit dhe menaxhimit të stresit janë më intensive.
Hormonet seksuale femërore janë një faktor qendror – kryesisht estrogjeni. Ai jo vetëm që ka efekte fizike, por vepron edhe në neurotransmetuesit si serotonina dhe dopamina, të cilët, ndër të tjera, ndihmojnë në rregullimin e përqendrimit, motivimit, humorit dhe stabilitetit emocional.
Një rënie e niveleve të estrogjenit – për shembull në gjysmën e dytë të ciklit menstrual, pas lindjes dhe në menopauzë – mund të prishë ekuilibrin delikat hormonal. Shumë gra atëherë reagojnë më ndjeshëm ndaj stresit emocional.
Simptomat në këto kohë mund të jenë shumë më të forta për gratë me ADHD, thotë psikiatrja suedeze Lotta Borg Skoglund, e cila specializohet në trajtimin e vajzave dhe grave me ADHD dhe ka shkruar një libër mbi këtë temë. Gratë e prekura ankohen më shpesh për shpërqendrim të shtuar, rezistencë më të ulët ndaj stresit, emocionalitet më të madh dhe probleme të shtuara me gjumin.
Për të kuptuar se si hormonet si estrogjeni mund të ndikojnë në simptomat e ADHD-së, është e dobishme të shohim dopaminën, mungesa e së cilës e bën më të vështirë përqendrimin, kontrollin e tensionit të brendshëm dhe përfundimin e detyrave.
Ekspertët besojnë se njerëzit me ADHD kanë nivele më të ulëta dopamine në tru se normalja, ose se lajmëtari kimik nuk shfrytëzohet sa duhet ose prishet shumë shpejt. Kjo mund të shpjegojë pse ata shpesh reagojnë impulsivisht, shpërqendrohen lehtë dhe janë më të prirur ndaj ndryshimeve të humorit.
Për të adresuar problemin, pacientëve me ADHD shpesh u përshkruhen ilaçe që rrisin nivelet e dopaminës dhe norepinefrinës – një neurotransmetues/hormon i njohur edhe si noradrenalinë – në trurin e tyre. Kjo mund të përmirësojë përqendrimin, motivimin dhe stabilitetin emocional.
“Dopamina ndihmon në rregullimin e shumë sjelljeve tona të përditshme, duke përfshirë disa nga ato më problematike”, thotë Borg Skoglund. “Çlirimi i saj prodhon ndjenja energjie dhe lumturie.” Efekti motivues rrit aftësinë për të ndërmarrë detyra dhe për t’iu përmbajtur atyre.
Ja ku hyjnë në lojë hormonet seksuale femërore. Estrogjeni ndikon në nivelet e dopaminës në mënyra të ndryshme. Ai mund të stimulojë prodhimin e saj, të lehtësojë çlirimin e saj dhe të ngadalësojë zbërthimin e saj. “Estrogjeni është një përforcues i vërtetë i dopaminës”, thotë Dr. Frank Matthias Rudolph, një specialist në mjekësinë psikosomatike dhe psikoterapi.
Një rënie në nivelet e estrogjenit shpesh ul disponueshmërinë e dopaminës, gjë që mund të ndikojë veçanërisht tek gratë me ADHD, veçanërisht gjatë ciklit të tyre menstrual. Në gjysmën e parë të ciklit, estrogjeni dominon dhe mbështet prodhimin e dopaminës. Nivelet bien në gjysmën e dytë, kur hormoni seksual femëror progesteron rritet.
Bilanci hormonal i ndryshuar mund të rezultojë në disponueshmëri më të ulët të dopaminës, ndaj së cilës shumë gra reagojnë me ndjeshmëri dhe kanë më shumë vështirësi në strukturimin e ditës së tyre.
Kjo rrit rrezikun e sindromës premenstruale (PMS), simptomat e së cilës përfshijnë nervozizëm, ankth, humor të depresionuar, dhimbje koke dhe ndjeshmëri të gjinjve. Studimet tregojnë se PMS është shumë më i shpeshtë tek gratë me ADHD.
Një formë e rëndë dhe kronike e sindromës është çrregullimi disforik premenstrual (PMDD), i cili prek 3% deri në 5% të grave në moshë lindjeje. Ka indikacione se edhe këtu, gratë me ADHD janë në rrezik më të lartë.
Ndër mënyrat e ndryshme për të trajtuar PMS dhe PMDD janë ilaçet bimore si piperi i murgut; antidepresivët SSRI me dozë të ulët, të cilët rrisin disponueshmërinë e serotoninës; dhe menaxhimi hormonal, p.sh. nëpërmjet pilulave kontraceptive ose xhelit të estrogjenit.
Gjatë shtatzënisë, nivelet e estrogjenit rriten ndjeshëm, gjë që mund të ndikojë në simptomat e grave me ADHD. Borg Skoglund thotë se ato shpesh raportojnë se ndihen të pakëndshme në trupin e tyre dhe shqetësohen për lindjen dhe përshtatshmërinë e tyre për amësi.
Kur nivelet e estrogjenit bien pas lindjes, humori depresiv rritet. Ndërsa 10% deri në 20% e grave në popullatën e përgjithshme përjetojnë depresion pas lindjes, thotë Rudolph, disa studime e çojnë shifrën për gratë me ADHD në 60%.
Shumë gra me ADHD nuk diagnostikohen me çrregullimin deri në perimenopauzë, ose tranzicionin natyror në menopauzë. Vezoret më pas prodhojnë më pak progesteron, ose aspak, dhe nivelet e estrogjenit luhaten shumë, të cilat, ndër të tjera, mund të ndikojnë në disponueshmërinë e serotoninës dhe dopaminës në tru.
Nivelet e çrregullta të hormoneve mund të çojnë në luhatje më të forta të humorit, së bashku me probleme në rregullimin e emocioneve dhe tolerimin e stresit. Disa gra, thotë Borg Skoglund, raportojnë se kanë simptoma të ADHD-së në menopauzë që nuk i kishin përjetuar kurrë më parë.
“Duke marrë parasysh kundërindikacionet e mundshme, është e rëndësishme të merret seriozisht në konsideratë terapia zëvendësuese e hormoneve për këto gra”, thotë Rudolph. Përveç ilaçeve, ushtrimet mund të ndihmojnë, shton ai, si dhe praktikat mendore-trupore si tai chi, joga ose qigongu.
“Strategjitë e përditshme, të tilla si rutinat fikse, gjumi i mjaftueshëm, ushtrimet e rregullta, zakonet e të ngrënit të shëndetshëm dhe planifikimi i strukturuar, janë veçanërisht të rëndësishme në fazat e jetës me trazira hormonale”, vëren Borg Skoglund, i cili thotë se grupet e vetëndihmës dhe psikoedukimi mund të ndihmojnë gjithashtu./ DPA News.
